محراب
چاپ / ذخیره PDF

فاطمیه؛ تجلی خونخواهی ولی الهی (جلسه چهارم)

نسخه چاپی متن از سایت محراب

"متن توسط هوش مصنوعی پیاده و تنظیم شده است"

 

سلام عليكم ورحمة اللهِ. بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ، وَاللَّعْنُ الدَّائِمُ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.

دعای سلامتی حضرت را می‌خوانیم؛ ان‌شاءالله سلامتی حضرت، سلامتی امتش و سلامتی نائبش هم هست.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، اللَّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ، صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَعَلَى آبَائِهِ، فِي هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِي كُلِّ سَاعَةٍ، وَلِيّاً وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِيلاً وَعَيْناً، حَتَّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِيهَا طَوِيلاً.

ان‌شاءالله از یاران و یاوران و بلکه سرداران حضرت باشیم. صلواتی سرداری مرحمت کنید: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.

اگر فقط سرباز شدید تقصیر من نیست دیگر! این صلوات در حد سربازی هم نبود، چه برسد به سرداری! ببینید شهید سلیمانی جلوی فرمانده‌اش یک دستش به سینه‌اش بود، یک دستش خلاصه سلام داده، چشمش اشک‌بار و لبش خلاصه… این همهٔ وجودش داشت با فرمانده‌اش حرف می‌زد. این صلوات شما این‌جوری بود به نظرتان؟ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.

ان‌شاءالله شهیدان شفیعان ما باشند و در رأس شهیدان انقلاب اسلامی، امام شهیدمان شفیع ما باشند و ان‌شاءالله عاقبت ما ختم به شهادت باشد. هر چقدر دوست داریم امام شهیدان و شهیدان شفیعمان باشند و عاقبتمان ختم به شهادت باشد، صلوات دوم را بلندتر مرحمت کنید: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.

من چون شما یواش می‌فرستید، من هم یواش می‌فرستم؛ وگرنه من خودم بلندتر از این‌ها همیشه می‌فرستم! هر چقدر عشق و علاقه به اهل‌بیت (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) داریم، به‌خصوص که امشب شب شهادت حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) است، همهٔ عشق و علاقه‌مان را به حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) با صلوات بر محمد و آل محمد ابراز کنیم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.

تکلیف شرعی و سیاسی در «امر جامع» و حضور در میدان

خب، چند شب است در محضر دوستان بودیم و هر شبی نکاتی را از روایات اهل‌بیت در محضر دوستان بودیم. امشب ابتدای بحث را یک به‌اصطلاح نکته‌ای را در رابطه با حضور در خیابان عرض می‌کنیم و بعد ان‌شاءالله در بحثی که در محضرش هستیم، ان‌شاءالله قرار می‌گیریم.

در سورهٔ نور، آیهٔ بله، شصت و دوم می‌فرماید که: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ…»؛ این را مضمونش را گفتیم برایتان، ولی آیه‌اش را می‌خواهم امشب بخوانم: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ»؛ مؤمنان کسانی هستند که ایمان به خدا و رسول دارند. خب، تا اینجا روشن است. «وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ»؛ اگر پیغمبر می‌فرماید که یک «امر جامع» است، باید مؤمنان جمع شوند؛ «عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ»، یک امری که باید جمع شوند که این جمع شدن‌ها عمدتاً برای جهاد بود. «إِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ»؛ این‌ها از آنجا نمی‌روند مگر اینکه پیغمبر بهشان اجازه بدهد، حتی اجازه بگیرند؛ «يَسْتَأْذِنُوهُ».

بعد به پیغمبر خطاب می‌کند: پیغمبر! «إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَرَسُولِهِ»؛ عده‌ای می‌آیند پیش تو اجازه بگیرند، این‌ها اهل ایمان به خدا و رسول هستند. «فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ»؛ اگر از تو اجازه گرفتند، «لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ»؛ برای اینکه عذر داشتند، یک کاری داشتند، مریضی داشتند، بچه‌شان مریض بوده، یک سفری لازم برایشان بوده، کاری پیش آمده، عذری دارند برای اینکه در آن امر جامع نتوانستند شرکت بکنند، «فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ»؛ بهشان اجازه بده.

پس «امر جامع» الآن مصداقش چیست؟ جمع شدن در خیابان‌ها. و این جمع شدن در خیابان‌ها آیا بنابر امرِ ولی‌امر هست یا نیست؟ امام (رَحْمَةُ اللهِ عَلَيْهِ) فرمودند ـ امام راحل ـ هر کاری که بر عهدهٔ پیغمبر و حضرات معصومین در دایرهٔ حاکمیت سیاسی و نظامی و اقتصادی به‌اصطلاح امت بوده در طول تاریخ پیغمبر و حضرات، همهٔ آن‌ها بر عهدهٔ ولی‌فقیه است، بی‌کم‌وکاست. امام می‌فرماید این اصلاً جزو اصول اصلی فرمایش امام در ولایت فقیه است. بله، یک شئونی ولی و امام دارند در نظام تکوین، یک شئونی دارند در نظام اخذ از خدا مستقیم؛ آن‌ها جداست، آن‌ها با آن‌هاست. اما در ایجاد اراده و اقامهٔ حکومت و اجرای حکومت، همان شأنی را که خدا و رسول دارند، ولی‌فقیه به عهده دارد و باید به همهٔ آن شئون به‌اصطلاح چه‌کار بکند؟ بپردازد. از جملهٔ آن شئون چیست؟ ایجاد «امر جامع»، جمع شدن مردم.

می‌گوید اگر جمع شدند «عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ»، حق ندارند این‌ها بدون اجازه جدا بشوند. تعبیر را ببینید: «إِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ»؛ امر یعنی دستوری بود که جمع شوند، «لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ»؛ این‌ها «لَمْ يَذْهَبُوا»، حق ندارند بروند مگر اینکه اذن بگیرند از پیغمبر. بعد به پیغمبر هم می‌فرماید اگر این‌ها عذرشان موجه بود، تو هم بهشان اجازه بده، عیب ندارد. اما همهٔ این‌ها را می‌فرماید که نمی‌شود رها کرد وسط کار، بگوییم طولانی شد! می‌گوید عیب ندارد، این امر جامع شد خلاصه نزدیک مثلاً دویست و چهل شب؛ می‌گوید حق ندارند رها کنند. این امر جامع، این خودش جنگ است الآن! جمع شدن هر روز و پخش شدن، جمع شدن و پخش شدن، این چیست؟ این خودش در حقیقت جنگ است الآن. دشمن دارد روی این محاسبه می‌کند؛ با اطلاعات دقیق دارند آمار می‌گیرند جمعیت رو به افزایش است یا رو به کاهش؟ جمعیتی که می‌آید حسش چقدر است؟ دائم دارند این‌ها را آمار می‌گیرند، دارند روی این تحلیل می‌کنند، روی این تحلیل کار می‌کنند، برنامه‌ریزی برای جنگ دارند می‌کنند. این‌ها را باور کنید، این‌ها را با خبر دارم عرض می‌کنم.

بعد حالا با اینکه عذر داشتند و از پیغمبر اجازه گرفتند، به پیغمبر می‌فرماید بعد از اینکه به این‌ها با عذرشان اجازه دادی: «فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»؛ پیغمبر! با اینکه عذر داشتند و اجازه گرفتند برای نیامدن، ولی برایشان استغفار کن؛ چون چیزی را از دست دادند با نیامدن! با اینکه عذر داشتند و اجازه گرفتند، چیزی را از دست دادند که فقط استغفار تو می‌تواند جبرانش بکند.

آیا ما هم این‌جوری هستیم؟ یعنی بر فرضی که عذری داشتیم ـ نه تنبلی، نه بی‌حالی، نه شل شدن، نه «حالا امشب که گذشت، دیر شد» ـ لذا در آیهٔ دیگری می‌فرماید کسانی که تنبلی بکنند در حرکت، این‌ها کسانی هستند که به حیات دنیا مشغول شدند؛ حالا فردا شب ان‌شاءالله آیه را می‌خوانیم که مبنای وجودی دارد، فقط یک عمل ساده نیست. بترسیم از اینکه می‌آییم در به‌اصطلاح مجلس حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا)، اما باید این مجلس به ما قوت بدهد چه‌کار بکنیم؟ عظیم‌تر حرکت کنیم. مثل دیشب که دوستان آمدند، منتها من دیشب یک گله از دوستان داشتم؛ مثلاً با لشکر شکست‌خورده آمدند! حالا یکی می‌گوید چای‌ام را بخورم و ببینم… بابا وقت کم است! چایی را بخورم و حالا نمی‌دانم دیشب عدسی بود، چه بود نمی‌دانم، حالا یک دو تا قاشق هم از این بخورم و ببینیم… ای بابا، جنگ است!

طِرمّاح آمد، داشت می‌رفت امام حسین را دید. به امام حسین سلام که عرض کرد، گفت: آقا! من این بار و کالا را که دارم می‌برم برسانم خانه، نزدیک است، برمی‌گردم می‌آیم ملحق می‌شوم. طِرمّاح بن عَدی رفت، برگشت، آمد دید کربلا تمام شد! جا ماند. چند ساعت جا ماند، تمام شد! یعنی یک‌دفعه یک‌هو انسان ببیند اگر من شرکت می‌کردم این جمع‌ها قوی‌تر می‌شد، دشمن جرئت حمله نمی‌کرد. من، شما، آن، این، هر کدام یک عذری آوردیم نرفتیم و دشمن از این سستی استفاده کرد و حمله کرد و در اثر این حمله شهادت‌هایی و خسارت‌هایی ایجاد شد؛ آیا من که می‌توانستم با رفتنم پیشگیری کنم و نرفتم، من هم مقصرم؟ می‌گوید: مقصری!

حالا ببینیم با این نگاه می‌شود تنبلی کرد؟ می‌شود انسان خلاصه بگوید: «حالا امشب که نشد، خب حالا نشد دیگر، تمام شد. فردا شب دیر شد، ولش کن. پس‌فردا شب یک کاری دارم بروم این کار را… نشد»؟ هر شبی این‌طور باشد، «أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ»؛ دنیا بر شما غلبه کرده است.

این الحمدلله مردم ما دویست و چهل شب است دارند چه‌کار می‌کنند؟ پای کار ایستادند و رسید به یک مرتبهٔ کمی، اما دوباره با همین حال، مردم که فهمیدند دشمن دنبال کمینِ مسئله است و خوشحال شده از اینکه جمعیت کم شده، با غیرتشان دوباره به میدان‌ها آمدند و البته از این پرشورتر لازم است. یک طوری است ـ این را به شما بگویم ـ یک طوری است، از جهت فقهی دارم عرض می‌کنم، منتها نمی‌خواهم فتوا و حکم بدهم، ولی این را می‌خواهم بگویم: طوری است که الآن حضور در میدان‌ها واجب کفایی نیست، بالاتر است! چرا واجب کفایی نیست؟ واجب کفایی یعنی بگویند آقا مثلاً دو میلیون نفر در کشور بیایند بس است، سه میلیون بیایند در کشور بس است، حالا دیگر بقیه فضل است اگر آمدند. می‌گوید: نه! هرچه جمعیت بیشتر باشد، بازدارندگی قوی‌تر است، طمع دشمن کمتر می‌شود؛ لذا حدی ندارد که بگوییم تا این حد اگر آمدند تکلیف دیگر از بقیه ساقط می‌شود. می‌گوید نه! یک موقع یک لشکر است، می‌گوید هزار نفر که باشند بس است دیگر؛ هزار تا آمدند، می‌گوید این واجب کفایی از بقیه ساقط می‌شود. اما اگر بگوید نه، لشکر دشمن زیاد است، توطئهٔ دشمن قوی است، طراحی او سنگین است، نگاه می‌کند ببیند ما چقدر در صحنه هستیم تا دنبال فرصت باشد برای حمله؛ اگر ببیند زیادیم، طرحش را عوض می‌کند، نقشه‌اش را عوض می‌کند، عقب می‌اندازد. می‌گوید پس اینجا هر چقدر حضور پررنگ‌تر باشد، نقشهٔ دشمن خنثی‌تر می‌شود.

حالا ببینیم می‌توانیم قدم‌هایمان را کوتاه برداریم و کمرنگ باشیم و یک موقعی با تنبلی بگذرانیم؟ یا باید واقعاً مثل اینکه در رکاب پیغمبر می‌خواهیم بجنگیم، در میدان باشیم؟ اگر این‌همه دعا می‌کنیم: «خدایا ما را برسان، در آن حال انتظاری باشیم که در رکاب امام زمان همراه حضرت بجنگیم»، می‌گوید الآن اگر کسی آمد، آن وقت هم می‌آید! و الا آن وقت هم که می‌شود، آدم می‌گوید: «حالا امروز را که دیر نمی‌شود، فردا می‌رسیم، پس‌فردا…» بعد می‌بینی تمام شد! حضرت رفت، پیروز شد و شما هم جا ماندی و تو نقشی در آن حاکمیت الهی نداری. ان‌شاءالله خدای سبحان قدم‌های ما را، عزم‌های ما را، جزم‌های ما را ـ جزم‌ها معرفت است، عزم‌ها اراده است ـ جزم‌ها و عزم‌های ما را محکم‌تر و راسخ‌تر از گذشته قرار بدهد. یک صلوات بفرستیم: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.

پیوند فاطمیه، عاشورا و ظهور؛ نقش «غایت» در معنا بخشی به اعمال

این چند شب راجع به بحثی که ما داشتیم که چگونه جریان فاطمیه آغاز خون‌خواهی بود که ربط ایجاد کرد بین فاطمیه و ظهور، یادتان هست یا نه؟ دیگر تکرار شب‌های گذشته را نکنیم که چطور جریان حَمل و حامله بودن حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) و آن جنینی که آن سرگذشت برایش قرار داده می‌شود و بر پیغمبر نازل می‌شود؛ جبرئیل می‌گوید چه سرگذشتی در انتظار این حَمل است و این مولود چه مصیبت اعظمی دارد. آنجا عرض شد بیانش که وقتی حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) شنید که این مولودی که با این مصیبت به شهادت می‌رسد که «مَا أَعْظَمَهَا وَأَعْظَمَ رَزِيَّتَهَا فِي الْإِسْلَامِ وَفِي جَمِيعِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»، در قبالش خدای سبحان به‌اصطلاح امامت را از نسل حضرت قرار داد و در قبالش آن منتقم نهایی را از نسل حضرت قرار داد؛ بعد حضرت این را که شنید، گفت: «رَضِيتُ»، راضی شدم! با اینکه قبلش گفته بود من این حَمل را نمی‌توانم تحمل بکنم که چنین مصیبت عظیمی می‌خواهد در انتظارش باشد.

حالا این را دیشب هم راجع بهش گفت‌وگو کردیم که ببینید این بحث جدی و دقیق است: انسان معنا پیدا کردنِ فعلش، کارهایش، همه به این است که غایتش چیست؛ به چه غایتی دارد انجام می‌شود. من یک مثال بزنم: یک کشاورز وقتی که می‌خواهد یک درخت را بکارد، آیا توجه دارد این درخت ثمرش چیست؟ توجه دارد که این می‌خواهد چه میوه‌ای بدهد؟ می‌بیند هفت سال، هشت سال پای این درخت راضی است کار می‌کند، چه می‌کند تا این درخت ـ مثلاً درخت گردو ـ به ثمر بنشیند. درست است؟ ولی چون آن ثمر را تصویر می‌کند، برایش ارزشمند است هفت هشت سال هم بدون گردو چه‌کار بکند؟ به این برسد. سال‌های بعد در قبال گردویی که می‌چیند، خب این خدمات را هم داده، ولی چند سال دیده ثمر را و باور کرده، برای آن ثمر کار می‌کند.

از این طرف یک نگاه بکنید که پس انسانی که عمل انجام می‌دهد، آن غایت معلوم می‌کند برایش چقدر باید برای این زحمت بکشد. اگر یک بوتهٔ گندم است، چند ماه این می‌خواهد تا به ثمر برسد؟ دو ماه، سه ماه این بوته چه می‌شود؟ به ثمر می‌رسد. درست است؟ یک موقع درخت گردو است، چند سال می‌خواهد. این نمی‌گوید: «ببین این بوته سه‌ماهه چهارماهه به ثمر نشست، من سه چهار ماه برای این کار می‌کنم»؛ می‌گوید: «نه، هفت سال برای این زحمت می‌کشم تا به ثمر بنشیند»، چون می‌داند آن وقتی ثمر می‌دهد، دیگر هر سال می‌دهد. این بوتهٔ گندم یک سال بود، سه ماه زحمت می‌خواست به‌اصطلاح، بعدِ سه ماه همین یک‌ساله این نتیجه را می‌داد. اما آن درخت وقتی به ثمر می‌نشیند ـ بعضی درخت‌های گردو، این را به‌اصطلاح توی تویسرکانی‌ها می‌گفتند برای ما، می‌گفتند: حاج آقا! ما سی تا چهل هزار گردو در سال از این درخت‌ها مثلاً می‌چینیم ـ خب هفت سال پای این نشستن و بعد به ثمر نشستن و بعد هر سال این‌قدر بار دادن، خب می‌ارزد!

اگر ما غایت را ببینیم، هر چقدر غایت عظیم‌تر باشد، تحمل انسان برای مرارت‌ها و سختی‌های کار ساده‌تر می‌شود. درست است؟ مطابق واقعیت مثال زدیم؛ از اینجا بخواهیم برویم به‌اصطلاح قم، کجا خسته می‌شویم؟ مثلاً علی‌آباد قم که سی کیلومتر، چهل کیلومتر مانده تا قم. اگر از اینجا بخواهیم برویم مشهد، کجا خسته می‌شویم؟ نیشابور! هشتصد کیلومتر رفتیم، صد، صد و بیست کیلومتر دیگر مانده. چرا؟ همین شخص است؛ اینجا صد کیلومتر می‌رود خسته می‌شود، آنجا هشتصد کیلومتر می‌رود بعدش خسته می‌شود! چرا؟ چون غایت را جایی قرار داده بود؛ آنجا صد و سی کیلومتری است، صد کیلومتر که می‌رود ـ دوسوم، سه‌چهارم راه را که می‌رود ـ آن قسمت بعدی‌اش می‌گوید: چرا نمی‌رسیم؟ از اینجا چون غایت را نهصد و خرده‌ای کیلومتر قرار داده، هشتصد تا را که می‌رود می‌گوید خب تا اینجا بالاخره هنوز داغ بود، هشتصد کیلومتر داغ بود؛ آن صد و خرده‌ای را می‌گوید: چرا نمی‌رسیم؟ هی تابلو را نگاه می‌کنند، کیلومتر را نگاه می‌کنند. چرا؟ چون غایت بلند بود. عرض کردیم دیشب این‌ها را، بعضی‌هایش را.

با این نگاه، وقتی غایتِ اعمال با نظام ظهور سنجیده بشود، انسان نگاهش به هر کاری و فعلی با پیوستِ ظهور گره بخورد، خب این غایت عظیم، درخت پهناور، شجرهٔ طیبه‌ای که «تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا» که این «أُكُل» در هر زمانی همین‌جور در حقیقت چه هست؟ دارد در حقیقت میوه و ثمره می‌دهد؛ آن‌هم ثمره‌اش برای یک سال، دو سال، ده سال، صد سال، دویست سال نیست، بلکه برای چیست ثمره‌اش؟ ابدیتِ انسان‌هاست! ابدیت یعنی اگر بخواهیم یک جوری به زبان خودمانی بگوییم: زمان بی‌نهایت! حالا «زمان بی‌نهایت» اصطلاح درستی نیست، اما بخواهیم خودمانی‌اش کنیم. می‌گوید برای آن کار اگر آدم بخواهد یک فعلی را انجام بدهد، چقدر حاضر است تحمل بکند؟ چقدر برای یک گردو هفت سال درخت را بدون اینکه محصول بدهد خدمت می‌کرد، حالا از سال هشتم هی به‌اصطلاح خدمت که می‌کند یک محصولی هم می‌دهد تا به اوجش برسد، بارور بشود، کامل بشود؛ اما اینجا ابدیت را در پیش دارد! پیوستِ هر عمل ما اگر گره خورد به جریان ظهور و با آن نگاه، نگاه شد، هر عمل با او در حقیقت ارزش پیدا می‌کند.

سلسله‌مراتب میثاق انبیا و جایگاه امت آخرالزمان

ببینید یک مثال بزنم: در روایات ما آمده که خدای سبحان از مردم بیعت گرفت نسبت به انبیا. یعنی انبیا، ما صد و بیست و چهار هزار نبی داریم؛ «نبی» یعنی کسی که خدا وحی به او می‌کند اما وحی‌اش برای خودش است، ابلاغ نمی‌خواهد. و سیصد و سیزده «رسول» داریم که رسولان کسانی هستند که خدا بهشان وحی می‌کند اما وحی‌شان را ابلاغ می‌کنند. و پنج رسول «اولوالعزم» داریم؛ یعنی این پنج رسول اولوالعزم شریعت دارند، کتاب آسمانی دارند، دین جدید دارند که اولی‌شان نوح نبی است، بعد ابراهیم خلیل است، بعد موسی کلیم است، بعد عیسی روح‌الله (عَلَى نَبِيِّنَا وَآلِهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلَامُ) که بر همهٔ این‌ها صلوات خدا باشد؛ این‌ها دین جدید داشتند که با پیغمبر خاتم (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ) این پنج نبی دین داشتند، دین جدید. رسولان مبلّغ و مروّج این دین‌اند و انبیا در حقیقت پیاده‌کنندگان این دین در سطح عموم جامعه و جاهای مختلف و روستا و شهر و ده و محله و این‌هایند؛ می‌شوند انبیا و آن وقت می‌روند. این سیستمی است که خدا چیده.

بعد حالا ببینید چقدر زیباست؛ می‌گوید:

  1. از مردم نسبت به انبیا میثاق گرفت؛ یعنی از مردم میثاق گرفت که ای مردم! نسبت به انبیا خاضع باشید، حرفشان را گوش کنید.
  2. از انبیا نسبت به رسولان ـ که سیصد و سیزده تا هستند ـ میثاق گرفت که ای انبیا! شما تابع رسولان باشید؛ یعنی رسولان یک مرتبه چه‌اند؟ بالاتر از انبیا هستند.
  3. از رسولان میثاق گرفت که شما تابع اولوالعزم باشید.
  4. از اولوالعزم میثاق گرفت نسبت به اینکه نگاهتان در دینی که دارید ایجاد می‌کنید، بر اساس نگاهِ ظهور و آن در حقیقت آخرین وصی باشد!

چرا از رسولان و انبیا میثاقِ آخر را نگرفتند؟ یعنی آن‌ها با این نگاه حرکت نمی‌کنند؟ چرا، به تبعِ رسول اولوالعزم این کار را می‌کنند، اما خودشان ظرفیت مستقیمِ این ارتباط را نداشتند! این‌قدر این جریان عظیم است. ما در امت آخرالزمان قرار گرفتیم، این ظرفیت فراگیر شده؛ اما در طول تاریخ، این میثاق که کارهایشان را با پیوستِ امام‌زمانی عرضه بکنند، از رسولان اولوالعزم گرفته شده و رسولان به تبع این رسولان اولوالعزم این کار را دارند.

آن وقت اگر کار با پیوستِ ظهور شد، غایتِ او دیده شد در هر کاری، آن وقت اثرش چه می‌شود؟ اثرش این است که تمام سختی‌های راه با توجه به غایت عظیم راحت می‌شود؛ قدرت انسان نسبت به اینکه چنین نتیجه‌ای می‌خواهد محقق بشود ساده می‌شود. چینشِ همهٔ انبیا، رسولان و رسولان اولوالعزم برای همچین حرکتی است. آن وقت اگر همهٔ این‌ها را چیدند تا یک همچین چینشی ایجاد بشود، ما در عصری قرار گرفتیم که در این عصر، مستقیم داریم بر جریان آخرالزمانی و ظهور، فعلمان را شکل می‌دهیم.

انقلاب اسلامی بستری است برای ظهور؛ به تعبیر روایات ما که برمی‌آید ـ دیشب عرض کردم ـ اگر ما کوتاهی نکنیم، این انقلاب مطابق آنچه که در روایات آمده، اگر کوتاهی صورت نگیرد متصل می‌شود به ظهور او. و خدمت کردن برای حفظ و بقا و تحکیم این انقلاب با نگاهِ ظهور که آن را دارد تسهیل می‌کند، چقدر عظیم می‌شود! خدا رحمت کند آیت‌الله بهجت را؛ ایشان می‌فرمودند که: «ما نمی‌دانیم یک ثانیه ظهور نزدیک بشود چه برکاتی بر عالم ـ نمی‌گفت فقط بر انسان‌ها، بر عالم ـ نازل می‌شود؛ یک ثانیه ظهور نزدیک‌تر بشود!» ایشان می‌فرمود: «اگر ما می‌دانستیم، تمام توانمان را بر اینکه کارهایی که ازمان برمی‌آید انجام دهیم می‌گذاشتیم؛ یکی‌اش دعاست، یکی‌اش دعاست.» ما امروز آیا هر خدمتی که دل مردم را محکم کند به انقلاب ـ که این انقلاب در راستای ظهور است ـ آیا فعل در راستای ظهور می‌شود یا نه؟

روایت امام حسن عسکری (علیه السلام) و قاعدهٔ «پایه و توان» در اعمال

این روایت را بگویم خدمتتان، ببینید چقدر این عمل اگر گره خورد به آن موطن، اثرش مطابق آن نگاه می‌شود. حالا دقت کنید، روایت از امام عسکری (عَلَيْهِ السَّلَامُ) است. در این روایت امام عسکری (عَلَيْهِ السَّلَامُ) می‌فرماید که خدای سبحان روز قیامت اقوامی را بعث می‌کند برای اینکه در حقیقت موازین اعمالشان سنجیده شود. بعد اعمال این‌ها را که می‌سنجند، می‌بینند اعمال این‌ها «تَمْتَلِئُ مَوَازِينُهُمْ مِنَ السَّيِّئَاتِ»؛ یعنی هی نگاه می‌کنند بدی، بدی، بدی که این بدی‌ها چه می‌شود؟ یکی‌یکی اضافه می‌شود. کفهٔ سیئات هی چه می‌شود؟ سنگین‌تر، سنگین‌تر، سنگین‌تر. درست است؟ خب اگر این کفهٔ سیئات سنگین‌تر شد، به جایی می‌رسد که به این خطاب می‌کنند: «مَا لَكَ مِنَ الْحَسَنَاتِ؟» چه داری از حسنات؟ یک نگاه می‌کند، یک فکری می‌کند، نه، چیزی یادش نمی‌آید! تعبیر مضمون روایت این است: «مَا لِي مِنَ الْحَسَنَاتِ»، من حسنه‌ای یادم نمی‌آید.

آنجا دارد که ـ حالا من اینجا این پرانتز را همیشه می‌گویم، این را خیلی دوست دارم که حواستان باشد ـ عمل خوب انجام می‌دهید، یادداشت در ذهنتان نکنید! اگر یادداشت کردید، بعد به شما می‌گویند چه داری؟ می‌گویی من خدایا حسنه دارم. می‌گوید خب بیار! این را می‌آورد، می‌گوید باشد. اما اگر شما یادداشت نکردید، خدا یادداشت می‌کند. اگر خدا یادداشت کند چه‌جوری یادداشت می‌کند؟ با کرامتش! کریم است دیگر. چه‌جوری یادداشت می‌کند؟ «وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ»؛ بهترین عمل اگر صورت می‌گرفت، آن‌جوری برای این عمل جزا می‌دهد. چطوری این عمل را یک کسی به بهترین راه، بهترین شکل انجام می‌دهد؟ این کریم است؛ می‌گوید این عمل را انجام داد، دلش می‌خواست خوب باشد، نکرد؛ آن را من برایش بهترین می‌نویسم. کریم است دیگر! درست است؟ (این پرانتز بود در پرانتز). لذا عملاً عمل خوب انجام می‌دهیم، یادمان نماند؛ یعنی یادداشت در ذهنمان نکردیم. اگر یادداشت نکردیم اثرش چه می‌شود؟ به ما می‌گویند: «مَا لَكَ مِنَ الْحَسَنَاتِ؟» می‌گوییم: خدایا! «مَا لِي مِنَ الْحَسَنَاتِ»، یادم نمی‌آید چیزی، چون یادداشت نکردم در ذهنم. خدا می‌گوید: اگر تو یادت رفته، من یادم نرفته! «إِنِّي لَمْ أَنْسَهَا»، من این را خلاصه فراموش نکردم، «وَأُوَفِّرُهَا لَكَ»، تازه زیادش هم می‌کنم، وفور و اضافه!

بعد می‌گوید: «يُؤْتَى بِوَرَقَةٍ صَغِيرَةٍ»؛ یک کاغذ کوچکی می‌آورند می‌گذارند در کفهٔ حسناتش. یک کاغذ کوچک می‌گذارند، یک‌دفعه این کفهٔ حسنات «بِمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» سنگین می‌شود و آن کفهٔ سیئات سبک می‌شود، می‌رود بالا و این سنگین می‌شود! تعبیر «بِمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» یعنی این‌قدر فاصله هم زیاد می‌شود که انسان اگر نگاه کند، می‌بیند که این کفه رفته آن افق آسمان، از آن دوردورها دارد دیده می‌شود که این‌قدر فاصله زیاد شده. بعد خدا بهش خطاب می‌کند ـ از جانب رب عزت ـ: تو برو بهشت! نه فقط خودت، اهل‌بیتت را هم ببر، دوستانت را هم ببر ـ این‌ها همه در روایت هست ـ دوستانت را هم ببر، حتی خدمتکارانت را هم ببر، همسایه‌ها را هم ببر، هر که را دوست داری بردار ببر با خودت! این هم می‌رود، با یک گروه می‌روند.

وقتی این‌ها می‌روند، مردم آنجا در صحنهٔ به‌اصطلاح حشر می‌گویند: خدایا! سیئات را ما شناختیم که این سیئةٌ، سیئةٌ این کار را کرد و کفه را سنگین کرد؛ آن در کفهٔ حسنات، این چه بود یک ذره ورقه که آمد یک‌دفعه این‌قدر اثر داشت؟ خدا بیان می‌کند آنجا، می‌فرماید خدا که: این رفت بدهی‌اش را بدهد. (من این روایت را خیلی دوست دارم، بهش خیلی امید دارم، کاربردی و راهبردی است). خدا می‌فرماید: این رفت بدهی‌اش را بدهد. بدهی دادن واجب هست یا نیست؟ آدم باید بدهد. از یهودی قرض بگیریم واجب است بدهی‌مان را بدهیم یا نه؟ واجب است. از کافر قرض بگیریم باید بدهی‌ای را که قرض گرفتیم بدهیم یا نه؟ عهد است، وفای به عهد لازم است؛ «أَوْفُوا بِالْعُهُودِ»، «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»، لازم است. درست است؟ پس رفته یک کار واجبِ لازمش را انجام بدهد. می‌گوید وقتی رفت این پول را بدهد، این طلبکار را که دید، گفت: «تو از شیعیان امیرالمؤمنینی؛ من به عشق اینکه شیعهٔ امیرالمؤمنینی تو، و محبت تو و امیرالمؤمنین، با شوق آمدم این کار را انجام بدهم!» پول دادن سخت است دیگر؛ آدم طلب وقتی می‌گیرد خوشحال می‌شود، وقتی می‌خواهد قسطش را بدهد خیلی سخت است دیگر، می‌گوید تمام نشد! حالا دارد بدهی را که می‌دهد، می‌گوید با شوق آمدم چون تو محب امیرالمؤمنینی. آن هم خطاب می‌کند به او ـ این‌ها را خدا دارد نقل می‌کند، می‌گوید آن هم خطاب کرده، این در مخفی‌های این بوده، کسی خبر نداشته ـ بعد آن هم خطاب می‌کند: «تو هم شیعهٔ امیرالمؤمنینی با این حالت؟ من نه‌فقط بدهی را به تو بخشیدم، بلکه در مالم بیشتر هم هست، چیز دیگری هم خواستی دارم!» بعد خدا می‌گوید: «همان‌جور که این‌ها به خاطر من هم را بخشیدند، فَضَحِكْتُ؛ من هم تمام سیئات این‌ها را به واسطهٔ این ابراز محبتشان بخشیدم!»

که عمل ـ دقت بکنید، نکتهٔ دقیقش این است که ـ این عمل یک موقع نشأت می‌گیرد از اینکه بدهی است، باید بروم بدهم؛ خب ثواب دارد که آدم وقت‌به‌وقت بدهی‌اش را بدهد، خوب است، مستحب است، کار خوبی کرده که این برود به‌وقت بدهد؛ واجب هم هست بدهی‌اش را بدهد، به‌وقت دادنش هم لازم است و این رفت، خب کار خوبی کرده، اما حالا یک کار مهمی نبوده. ولی اگر این اعتقادش را آورد در عمل، یعنی این عمل شد نازلهٔ چه؟ نازلهٔ ولایت! عمل از کجا نشأت می‌گیرد؟ اثر به اندازهٔ آنجایی است که ازش نشأت گرفته، نه به اندازهٔ عملی که شده!

عمل یک «پایه» است. در ریاضی یک پایه داریم، یک توان؛ می‌گوییم دو به توان دو (222^222)، دو به توان ده (2102^{10}210)، دو به توان صد (21002^{100}2100). آن صد چه‌اش است؟ توانش است. شما نمی‌دانم امروز چه می‌گویند اسمش را، همان پایه و توان؟ پایه و توان. پایه دو است که تکان نخورده، در همهٔ این‌ها دو است؛ اما توان هی بالا رفته. دو به توان دو می‌شود چهار (22=42^2 = 422=4)، دو به توان سه می‌شود هشت (23=82^3 = 823=8)، دو به توان چهار می‌شود شانزده (24=162^4 = 1624=16)، به توان پنج می‌شود سی و دو (25=322^5 = 3225=32)، همین‌جوری می‌رود بالا. یک‌هو اگر دو به توان مثلاً هزار (210002^{1000}21000) و صد هزار (21000002^{100000}2100000) شد، خیلی از حساب‌وکتاب بالا می‌رود! همین عمل است که دو است، اما توانش نیتش است؛ آن نگاهش است که از کجا نشأت گرفته. می‌گوید این عمل چون از مرتبهٔ نازلهٔ ولایتش بود و از آنجا نشأت گرفت، این دو به توانِ بی‌نهایت (2∞2^\infty2∞) شد! همان قدری که ولایت بی‌نهایت است، عملِ این را برد آنجا. لذا یک «وَرَقَةٌ صَغِيرَةٌ» است؛ آن ورقهٔ صغیره چه تویش نوشته؟ نوشته این رفته بدهی‌اش را داده، ولی به عشق علی (عَلَيْهِ السَّلَامُ)! درست است؟ این تا می‌گوید زد به عشق امیرالمؤمنین (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، یک‌دفعه این عمل را می‌برد در رتبهٔ ولایت امیرالمؤمنین، که گویی این عمل از امیرالمؤمنین صادر شده! این را ببینید که این عشق به امیرالمؤمنین یک‌دفعه این عمل را برد در چه رتبه‌ای که گویی این از امیرالمؤمنین صادر شده است.

خب، آن عملِ نماز؛ من می‌خوانم، پیغمبر اکرم هم نماز می‌خوانده، امیرمؤمنان هم نماز می‌خوانده، حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) هم نماز می‌خوانده. نماز من با نماز آن‌ها با اینکه یک جور است ـ شاید من تازه یک خرده هم مثلاً چه‌کارش بکنم؟ مد و نمی‌دانم جزمش را این‌ور و آن‌ور را بیشتر هم بکشم، طول هم بیشتر بدهم! خدا رحمت کند آقای نجفی مرعشی، آیت‌الله‌العظمی نجفی مرعشی نماز می‌خواند، این اذان مغرب همین گفته‌ونگفتهٔ اذان مغرب را ایشان شروع می‌کرد، اذان مغرب تمام نشده بود توی بلندگو، نماز اول ایشان تمام شده بود! یعنی سرعتی بود، به طوری که اگر رکوع می‌خواستی بروی، یک خرده می‌خواستی مثلاً با طمأنینه بروی، ایشان بلند شده بود دیگر از رکوع، رفته بود، رکوع را از دست داده بودی! خب این نمازِ تند دلیل نیست که آن عمق نیست؛ یکی هم ممکن است این‌قدر کش بدهد، طول بدهد، بعد نه، به این‌هایش نیست. درست است؟ ـ همهٔ این‌ها همان نماز است، آن «دو» است؛ توانش آن باوری است که این عمل ازش نشأت گرفته.

پیوستِ ظهور در تمام شئون زندگی

می‌گوید این اعمالتان را اگر گره زدید به ظهور، هر عملی اثرش مطابق آنی می‌شود که در زمان ظهور این عمل نشأت بگیرد و بلکه این عمل منشأ ظهور بشود! منشأ ظهور، مقدمهٔ ظهور، برکات ظهور بر این امر مترتب است. یعنی هرچه برکات بر ظهور هست، کسی که عملش را گره می‌زند در راستای زمینه‌سازی ظهور و توجه به او، این عمل اثرش چه می‌شود؟ اثرش به اندازهٔ آن به‌اصطلاح ظهوری است که آن‌همه آثار دارد؛ که حضرت آیت‌الله بهجت می‌فرمود یک ثانیه اگر زودتر بشود، چه برکاتی بر عالم و عالم وجود محقق می‌شود که ما خبر نداریم! این عمل زمینهٔ تحقق او را ایجاد می‌کند و واقعاً هم اثر دارد.

چون خدا می‌گوید: «إِنَّ النِّيَّةَ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ»؛ نیت افضل از عمل است. دنبال این روایت، دنباله‌اش است: «أَلَا وَإِنَّ النِّيَّةَ هِيَ الْعَمَلُ»! نه‌فقط نیت افضل از عمل است، نیت آن توان است، عمل چیست؟ همان پایه است، آن هم توانش نیت است؛ می‌گوید اصلاً و اصلاً اگر بخواهی بدانی، راستِ حسینی‌اش را بخواهی بدانی، واقعِ کار را بخواهی بدانی، این است که اصل و اساس همان نیت است! روایت است ها: «أَلَا وَإِنَّ النِّيَّةَ هِيَ الْعَمَلُ». معنای عربیِ این که بخواهد معنا بشود یعنی فقط و فقط؛ «أَلَا» هشدار است، «وَإِنَّ النِّيَّةَ» که جمله با «إِنَّ» شروع شده، «هِيَ» ضمیر فصل آمده، همهٔ این‌ها تأکید بر این است که منحصراً این است: «أَلَا وَإِنَّ النِّيَّةَ هِيَ الْعَمَلُ»، فقط عمل آن است، آن نیت!

خب اگر ما پیوستِ کارهایمان به ظهور معلوم شد:

در راستای ظهور واجب نیست برایش ها، اما چه‌کار می‌کنند؟ با عشق و شوق انجام می‌دهند. می‌گوید اگر این کار را کرد، همین عملِ این در راستای ظهور است. آن وقت اثر این عمل چقدر است؟ مثل همان «يُؤْتَى بِوَرَقَةٍ صَغِيرَةٍ» که یک‌دفعه این کفهٔ ترازو را چه‌کار می‌کنند؟ سنگین می‌کنند. هر کسی در کارهایش، در هر چیزی؛ ما جلسه می‌گیریم اینجا، این جلسه چه نسبتی با ظهور دارد؟

لذا اگر از ابتدا در این چند روز بحثمان را این قرار دادیم که خون‌خواهی از فاطمیه آغاز شد با آن روایاتی که خواندیم، و در این خون‌خواهی در فاطمیه، حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) راضی شد به این مولودی که این سرگذشت را دارد، چون منتقم، امام زمان است که از نسل امام حسین قرار می‌گیرد؛ لذا حضرت وقتی گره زد جریان عاشورا را به جریان ظهور، دید این رابطه دارد و او دنباله و ثمرهٔ این است، گفت: «خدایا! اگر این شدت و عظمت مصیبت در راستای ظهور باشد، قابل تحمل است، رَضِيتُ!» یعنی خون‌خواهی در این ارتباط وقتی مرتبط با ظهور شد، همهٔ این مصیبت عظیمی که «مَا أَعْظَمَهَا وَأَعْظَمَ رَزِيَّتَهَا فِي الْإِسْلَامِ وَفِي جَمِيعِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» است، می‌ارزد! می‌گوید حضرت می‌فرماید می‌ارزد؛ چون ظهور این‌قدر عظیم است که آن ثمره این‌قدر شدید و مهم است که این خون با این شدت برای تحقق او می‌ارزد. و آنجا در روایت هم معلوم می‌شود اساساً ظهور مترتب بر این مصیبت شدید است و این مصیبت شدید و خون‌خواهیِ او بیدارکنندگی را دارد که شب‌های گذشته این را نسبتش را بیان کردیم.

حالا ببینیم چقدر کار برای ما عظمت می‌تواند پیدا بکند: آمدن، درس خواندن، کار کردن، زندگی، خانواده، هر کاری که داریم می‌کنیم مرتبط بشود با جریان چه؟ ولایت و ظهور؛ که اعتقاد ما در عمل آشکار شود. درست است؟ یعنی هر عملی، عمل فقط نیست، ظهورِ اعتقاد است که در راستای ظهور است. ظهورِ اعتقاد، آن حقیقتِ ظهور، بالاترین حقیقتی است که در اوج ولایت دارد خودش را آشکار می‌کند؛ یعنی ظهور، اوجِ ظهورِ ولایت است که اگر ما به این مرتبط کردیم، به اوج ـ چون خود ولایت مراتب دارد ـ به اوجِ ظهورِ ولایت مرتبط کردیم. چرا؟ چون آخرین فصل هستی است که آن آخرین فصل هستی، یعنی آخرین غایت عالم وجود، ظهور است در دنیا، در عالم تکلیف.

خیلی بحث مهمی است؛ نمی‌دانم توانستم این زیبایی، عظمت و عملیاتی بودن بحث را در زندگی و پیوست پیدا کردنِ هر لحظه و کاری با جریان ظهور برسانم؟ صبح که بلند می‌شوم به خدا عرض کنم: «خدایا! امروز من می‌خواهم کارهایم در راستای ظهور باشد»، توجه می‌کنم. شب که آمدم خانه و خواستم بخوابم، می‌گویم: «خدایا! امروز یک مراقبه، یک به‌اصطلاح محاسبه‌ای بکنم ببینم چقدر کارهایم در رابطه با ظهور بود، چقدرش غافل بودم؟ خدایا! من از فردا سعی می‌کنم بیشتر مراقب باشم، بیشتر مرتبط بشود هر کارم.» مثل آن قرضی که رفت ادا بکند با محبت و ولایت، در راستای ظهور قرار بگیرد؛ آن وقت اعمال، اثرش و نتایجش در حد و مرتبهٔ حقیقت ظهور می‌شود.

ذکر مصیبت و وداع جانسوز فرزندان با حضرت زهرا (سلام الله علیها)

خب، امشب شب شهادت حضرت زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) است. هفتاد و اندی شب است بچه‌ها نگاه می‌کنند از وقتی که بستر پیغمبر جمع شد و رحلت کرد، بستر زهرا پهن شد… چه کردند آن ملعونین بعد از پیغمبر که فاطمه در بستر افتاد! هر روز نگاه می‌کنند مادر ضعیف‌تر از روز قبل است. برای قلب مهربان امیرمؤمنان، برای قلب مهربان حسنین و زینبین که این‌ها همهٔ وجود و هستی هستند، وقتی مادر را می‌بینند که روزبه‌روز آب می‌شود، به طوری که تعبیر بعضی نقل‌هاست: «صَارَتْ كَالْخَيَالِ»؛ این‌قدر این بدن نحیف شد، این‌قدر این لاغر شدن و ضعیف شدن شدت گرفت، مثل اینکه خیالی از زهرا فقط باقی مانده، شبحی باقی مانده است!

امیرمؤمنان (عَلَيْهِ السَّلَامُ) طبق وعده‌ای که به زهرا (سَلَامُ اللهِ عَلَيْهَا) داده بود که شبانه او را تغسیل کند و شبانه تکفین کند و شبانه تدفین کند، غسل حضرت را داده است، حالا دارد کفن می‌کند. آمد بندهای کفن را ببندد، نگاه کرد دید بچه‌ها با یک نگاه مأیوسانه‌ای که نگاهِ آخر است دارند به این مادر و پیکر نگاه می‌کنند. صدا زد: «يَا حَسَنُ! يَا حُسَيْنُ! يَا أُمَّ كُلْثُومٍ! يَا زَيْنَبُ! يَا فِضَّةُ! تَزَوَّدُوا مِنْ أُمِّكُمْ»؛ بیایید آخرین توشه را از مادر بردارید…

نقل ذکر می‌کند که امام حسن و امام حسین خودشان را روی سینهٔ مادر انداختند. امیرمؤمنان (عَلَيْهِ السَّلَامُ) می‌فرماید: «وَاللهِ» ـ قسم می‌خورد ـ «وَاللهِ لَقَدْ حَنَّتْ وَأَنَّتْ وَمَدَّتْ يَدَيْهَا»؛ این دو دست فاطمه از کفن بیرون آمد، حسن و حسین را به سینه چسباند… ندا از آسمان آمد: «علی جان! وَاللهِ بَكَتْ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ؛ ملائکهٔ آسمان و زمین به گریه افتاده‌اند! این دو فرزند را از روی سینهٔ مادر بردار که حبیب منتظر حبیبش است…»

امیرمؤمنان با همهٔ رعایت و با تمام دقت، این دو بچه را با احترام از روی سینهٔ زهرا بلند کرد…

لَا يَوْمَ كَيَوْمِكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ! وقتی که بچه‌ها از اسب‌ها و مَرکب‌ها در وقت خروج، خودشان را به زمین انداختند و سراغ پیکر شهدا رفتند، بچه‌ها را با تازیانه از شهدا جدا می‌کردند… نقل است زینب خودش را حائل می‌کرد تا تازیانه‌ها بر زینب فرود آید…

صَلَّى اللهُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ، السَّلَامُ عَلَى الْحُسَيْنِ، وَعَلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، وَعَلَى أَوْلَادِ الْحُسَيْنِ، وَعَلَى أَصْحَابِ الْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ).