نسخه چاپی متن از سایت محراب
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم»
«أُفَوِّضُ أَمْري إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصيرٌ بِالْعِبادِ».[1]
«رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري * وَ يَسِّرْ لي أَمْري * وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني * يَفْقَهُوا قَوْلي».[2]
«اللَّهُمَّ وَ أَنْطِقْنِي بِالْهُدَى وَ أَلْهِمْنِي التَّقْوَى».[3]
هدیه به پیشگاه سراسر نور و رحمتِ حضرت صدر الخلائق و خیرالمرسلین صلی الله علیه و آله، و اهل بیت مکرّم ایشان، علی الخصوص صدیقه طاهره و امیرالمؤمنین علیهما أفضل صلواة المصلین صلواتی هدیه بفرمایید.
اللهُمَّ صَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّل فَرَجَهُم.
عرض ادب، ارادت، خاکساری، التجاء، استغاثه به محضر باعظمت حضرت بقیّة الله الأعظم روحی و ارواح من سواه فداه و عجّل الله تعالی فرجه الشّریف صلوات دیگری محبّت بفرمایید.
اللهُمَّ صَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّل فَرَجَهُم.
هدیه به ارواح طیّبهی شهدا از صدر اسلام تا شهدای عزیز اخیر، امواتِ شیعیان امیرالمؤمنین صلوات الله علیه، عالمانی که ما را بر سر سفرهی معارف اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین آوردند، مرحوم آیت الله العظمی شبیری زنجانی رضوان الله تعالی علیه، امام راحل، رهبر عظیم الشأن شهید، و سلامتی همهی رزمندگان اسلام و شیعیان امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و شما عزیزان و خانوادههای محترمتان، و سلامتی رهبر معظم انقلاب حفظه الله تعالی صلوات دیگری محبّت بفرمایید.
اللهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّل فَرَجَهُم.
اگر کسی بگوید ماجرای فاطمیه چیست؟ چه اتفاقی رخ داده است؟
قاعدتاً کسی نمیگوید ماجرای فاطمیه این نیست که یک نفر دخترِ خوبی بود، یا یک نفر همسرِ خوبی بود، یا یک نفر مادرِ خوب و بینظیری بود. واضح است که موضوع شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها اینها نیست، موضوع شهادت چیست؟
از طرفی ما در این شرایط جهانی، در میان جنگ و درگیریها باید بدانیم که وقتی میگوییم «شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها»، برای بعضی از مذاهب اسلامی بسیار گزنده است.
اینکه ادبیات ما باید ادبیاتِ پاکی باشد و درگیری درست نکند و اختلافافکنی نکنیم، حرفِ صد در صد درستی است؛ اما بدانیم که اگر موضوع «شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها» باشد، خود همین موضوع اصلِ ماجراست.
چون وقتی شما از کلمهی «شهادت» استفاده میکنید، یعنی قاتل و مقتول دارد.
مانند این است که کسی به قاتلِ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم معتقد باشد! یعنی یک نفر را دوست داشته باشد که شما میگویید این شخص قاتلِ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم است! مسلماً آن شخص این عبارت شما را نهایتِ اهانت تلقّی خواهد کرد.
البته ما هم این موضوع را دارم که افکار بعضی از مذاهب، جسارت به ما محسوب میشود، که البته الآن کاری به حق و باطلشان ندارم، ولی آنها میگویند این جزو عقیدهی ماست.
مثلاً کسی عدهای را از شهرشان به مدینه اردو برده بود، کنار مضجع شریف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم سخنرانی کرده بود، موضوع سخنرانی او این بود که پدر و مادر پیامبر معاذالله الآن وسط جهنّم هستند!
بعضی از اهل سنّت به طرف حمله کرده بودند که بیسلیقگی هم حدّی دارد، حال مگر واجب بود که تو در کنار قبر مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم چنین مطلبی را بگویی؟
بسیاری از مذاهب به جناب ابوطالب علیه السلام جسارت میکنند و میگویند این عقیدهی ماست.
اعتقاد به شهادت به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بسیار گزنده است، چون شما محترمترین فرد بعضی از مذاهب اسلامی را به یک کافر تبدیل میکنید.
کسی گفته بود شما فاطمیه برگزار کنید و در آن مثلاً راجع به همسرداری بحث کنید، اما اگر موضوع جلسهی شما «شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها» باشد، این توهین به ماست!
یعنی تصوّر نکنید که ما باید صرفاً ادبیاتمان را پاک کنیم، بلکه اگر موضوع «شهادت» است، خیلی تند است.
ممکن است به ذهن کسانی برسد، کمااینکه بعضی اوقات به ذهن برخی رسیده است که اصلاً این موضوع را ندید بگیریم. حتّی کسی گفته بود: ما چکار به این دعوایی داریم قاتل و مقتول آن از دنیا رفتهاند؟ یا اینکه کسی گفته بود: این مسئله گذشته است و اصلاً نفعی برای مسلمین ندارد.
حال منصفانه بررسی کنیم و ببینیم اگر میشود از این موضوع صرفنظر کنیم، چون جنجالآفرین است.
اصلاً اگر شما هیچ چیزی نگویید هم جنجالآفرین است، اسم شهادت و جهاد را بیاورید… جهاد یعنی تلاش همهجانبه در راه احقاق حق، در برابر دشمن خدا.
وقتی میگویید «جهاد صدیقه طاهره سلام الله علیها»، یعنی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها با دشمن خدا میجنگیدهاند. حال این دشمن خدا کیست؟ اگر نگویید این شخص کیست هم معلوم است!
و این موضوع خیلی حساسیتبرانگیز است.
برخی هم در حدود نیم قرن اخیر تلاش کردهاند که این مسئله را کلاً حذف کنند، گفتهاند چون این موضوع مصیبت دارد و دعوا و درگیری درست میشود.
حال من بعداً به این موضوع خواهم پرداخت.
آیا ممکن است به ذهن کسی برسد که فعلاً از توحید صرفنظر کنیم، چون ممکن است باعث اختلاف شود.
البته توجّه کنید که زمانی ممکن است بگوییم ما با یک کشور غیرمسلمان تعامل داریم، لازم نیست مدام با آنها مناظرات توحیدی و نبوّتی کنیم.
اما اگر آن طرف بگوید «چون شما پیامبر اکرم [صلی الله علیه و آله و سلّم] را پیامبر خدا میدانید، به مقدّسات من توحید میکنید، شما باید دست از نبوّت بردارید»، آیا میشود ما این کار را کنیم؟
همهی اینها به این موضوع بستگی دارد که ما با چشم باز و بدون تعصّب به این موضوع نگاه کنیم که ماجرای فاطمیه دقیقاً چیست؟
اگر ماجرای فاطمیه مانند نبوّت است، مانند توحید است، یعنی از اصول عقیده است، معنی ندارد که آن را به هر دلیلی حذف کنیم. ممکن است در تعاملات مراقبت کنیم، اما حداقل در سطح عقیده نمیتوانیم آن را تنزّل دهیم.
اگر موضوع فاطمیه یک امرِ رده دوم یا رده سوم یا رده چهارم است، میتوانیم از آن صرفنظر کنیم.
آنوقت من اینطور سؤال میکنم، میگویم اگر ماجرای فاطمیه یک مسئلهای بود که قابل چشمپوشی بود، به نظر شما آیا خودِ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها چشمپوشی نمیکردند؟
چون حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در شرایطی به این کارزار رفتند که چهار بچهی کوچک داشتند که بزرگترین آنها ظاهراً هفت سال داشت، و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه هم در نهایت نیاز به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بود.
اگر این یک مسئلهی غیرمهمی بود، قاعده این بود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها از آن صرفنظر کنند، نه اینکه آنقدر این موضوع را در کلمات و روایات خودشان تکرار کنند که به شعر شاعران مانند سیّد حِمیَری که زمان امام صادق علیه الصلاة و السلام بوده است برسد که او بگوید «وَفَاطِمُ قَدْ أَوْصَتْ بِأَنْ لَا يُصَلِّيَا»،[4] حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها وصیّت کردند که آن دو نفر برای نماز بر من نیایند و متوجّه نشوند که قبر من کجاست.
چرا حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها صرفنظر نکردند؟
آیا اخلاق حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها یک آدم نعوذبالله دعوایی اهل تنش بوده است؟ یا این بزرگواران در همه چیز تا جایی که حق شخصیشان بود گذشت میکردند؟ این امر قابل بررسی است.
من مصدر این روایت را ندیدهام، اما مثلاً معروف است که میگویند حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها شب عروسی، لباس عروس خود را بخشیده است.
یا اینکه قرآن کریم داریم که «وَيُطْعِمُونَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا»،[5] یعنی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها غذای امام حسن مجتبی صلوات الله علیه را به کافر حربی بخشیدهاند که اسیر شده است!
شما چقدر شنیدهاید که فلان شخص آمد و به معصومی جسارت کرد و معصوم فرموده است «اگر این چیزی که در مورد مادر گفتی درست است، خدا مادرم را ببخشد، اگر اینطور نیست هم خدا تو را بیامرزد»؟
اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین کجا اهل دعوا و تنش و اصطکاک بودند؟
یعنی آنچه مسائل شخصی است، خاطراتی که شما از اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین شنیدهاید چیست؟ نوعاً گذشت است.
تا اینکه مثلاً امیرالمؤمنین صلوات الله علیه از کنار عمرو بن عبدود آمده است و دست به لباس او نزده است، چون او به امیرالمؤمنین صلوات الله علیه عرض کرده است که من آبروی سپاه خود هستم و شما مرا برهنه نکنید. امیرالمؤمنین صلوات الله علیه حتّی به زرهی رویی او هم دست نزدهاند.
درصورتیکه او آبروی سپاه کفار بوده است!
یعنی این بزرگواران در جایی که حتّی نیاز داشتند و در فقر ظاهری بودند، اگر کسی به این بزرگواران رو میزد، این بزرگواران «نه» نمیفرمودند.
آیا در ذهن کسی موردی میآید که اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین برای یک مسئلهی کوچک، با کسی دچار درگیری ممتد شده باشند؟
یا اینکه مدام برعکس را شنیدهاید، مثلاً شکمبه بر سر مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم ریختند، بعد آن کسی که این کار را میکرد مدّتی نبود، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم به سراغ او رفتند. هرچه شنیدهاید اینطور است.
این درگیری هم که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها داشتهاند، اگر بر سر یک مسئلهی کمارزش بوده است، یعنی آیا برخلاف روش همیشگی عمل کردهاند؟ یا باید تصویر کنید که مسئله بر سر چه چیزی بوده است و مسئلهی فاطمیه چیست؟
آیا موضوع صرفاً بر سر قطعهای زمین بوده است؟ یعنی فقط بخاطر یک مسئلهی مالی وارد این دعوا شدهاند؟ بعد آیا خودشان راجع به این موضوع، همین را فرمودهاند؟ یا مثلاً موضوع این بوده است که باید علی شاه شود، نه دیگری؟
شما خبر دارید که متأسفانه… چون اینجا یک جایی است… اصلاً نقطهی اساسی بحث از جایی شروع میشود که کسی نمیتواند بگوید هم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و هم قاتلِ ایشان.
معمولاً نویسندگان سعی میکنند راجع به این موضوع حرف نزنند، اما کسانی که مجبور میشوند حرف بزنند، اگر به سمت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نرفته باشند، مجبور شدهاند نعوذبالله به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها اهانت کنند.
مثلاً یکی از آنها این است که گفتهاند نعوذبالله فاطمه زهرا [سلام الله علیها] میدانست که حاکمیت از آنِ علی نیست، ولی گفت حال که شما به حکومت رسیدهاید، پول یا اوقاف یا چیزی هم به علی بدهید! یعنی بخاطر یک زیادهخواهی یا رانتخواری وارد درگیری شده است.
چرا این را گفته است؟ دیده است که باید بین کفر قاتل یا رانتخواری مقتول، باید یکی را انتخاب کند، رانتخواری هم سبکتر از کفر است!
یعنی مجبور بوده است، چون بالاخره یک دعوا و اختلافی رخ داده است که این اختلاف تمام نشده است، جلوتر عرض خواهم کرد که ربط آن به زندگی ما چیست.
مسئلهی فاطمیه دقیقاً چیست؟
ما از اخلاق اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین میبینیم که اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین بشدّت بیاعتنای به زَخارِفِ دنیا هستند، بیاعتنای به قدرت هستند، اصلاً امیرالمؤمنین صلوات الله علیه عباراتی فرمودهاند که اصلاً به ذهن انسان نمیرسد، مثلاً در مورد حکومت و قدرت فرمودهاند که برای از آب بینیِ بُز بیاهمیّتتر است!
توجّه کنید که حضرت میخواستند چقدر این امر را بیارزش کنند! حتّی اگر از خود بز هم میفرمودند، بز بیارزش بود، اگر از بینی بز هم میفرمود، بیارزش بود، دیگر آب بینی بز خیلی حقیر است!
توجّه کنید امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمودند ارزش آب بینی بز برای من اهمیت بیشتری از حکومت دارد! (البته منظور حضرت را توضیح خواهم داد، منظور حضرت صرف قدرت است).
یا اینکه امیرالمؤمنین صلوات الله علیه در جایی فرمودهاند که قدرت برای من از استخوان پوسیدهی یک سگ در دست یک جزامی بیارزشتر است.
یا آن ماجرایی که از این موضوع پردهبرداری میکنند، و اگر در جایی حکومت اسلامی هم وجود داشته باشد، نشان میدهد که باید ملاک آن چه چیزی باشد را مشخص میکند.
دو نقل است، که البته من نمیدانم آیا این دو نقل در یک مجلس رخ داده است، یا دو واقعه بوده است که شبیه هم است.
ابن عباس عدهای را جمع کرده بود که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه برای آنها صحبت کنند.
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه هم اهل کارهای تبلیغاتی نبودند، ابن عباس هم نگران بود و گفت: اجازه بدهید من حرف بزنم!
حضرت فرمودند: نه! میخواهم خودم حرف بزنم.
ابن عباس که پهلوان جنگی بود، میگوید: امیرالمؤمنین صلوات الله علیه دست خود را روی سینهی من گذاشتند که مرا کنار بزنند، من احساس کردم که سینهام در حال شکستن است، از بس که دست مبارک امیرالمؤمنین صلوات الله علیه قدرت داشت. البته توجّه کنید که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه نزدند، بلکه دست خود را روی سینهی ابن عباس گذاشتند و فرمودند: نه! میخواهم خودم حرف بزنم.
حال یا در همان مجلس است یا در یک مجلس دیگری، دید حضرت در اتاق کنار نشستهاند و کفش خود را بازسازی میکنند.
ابن عباس مدام رفت و آمد، تا اینکه ناگهان از کوره در رفت، گفت: آیا این شأن امام مسلمین است؟ این چه کفشی است که در دست گرفتهاید؟
حضرت فرمودند: این کفش چقدر ارزش دارد؟
من هروقت میخواهم این روایت را تعریف کنم، خیلی دلم برای خودم و ابن عباس میسوزد، ای کاش ما بودیم و عرض میکردیم: کفشی که پای شما به آن خورده است را ما روی سر خود و چشم بیمارانمان قرار میدهیم.
ابن عباس گفت: هیچ!
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمودند: حال قیمتی برای آن مشخص کن.
ابن عباس عرض کرد: کمتر از یک درهم. (به پول الآن یعنی مثلاً ده هزار تومان!)
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمودند: قدرت و حکومت بر شما، برای من کمتر از این کفش ارزش دارد، «إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقًّا أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا»،[6] مگر اینکه من حقی را احقاق کنم یا باطلی را دفع کنم.
یعنی صرف اینکه چه کسی شاه و رئیس است، مهم نیست، مهم این است که چه رویکردی دارد.
پس اگر مسئله صرفاً قدرت و حکومت بود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نباید این کار را میکردند، که ما بگوییم از این موضوع صرفنظر کنیم. این حرف ما اهانت به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است، چون اگر میشد صرف نظر کرد، خود حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها صرفنظر میکردند.
درضمن من کلاً آن علم کل و باب مدینه علم و صدیقه طاهره سلام الله علیها را کنار میگذارم، اگر امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را نعوذبالله در حد دو انسان عاقل معمولی حساب کنید، آیا عاقل معمولی خانهی خود را میفروشد که یک چیز بیارزش بخرد؟ آیا جان خود را میدهد که یک چیز بیارزش بدست بیاورد؟ یعنی چیزی که بدست میآورد باید با چیزی که میدهد تناسب داشته باشد.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه میدانند قرار است این خانه محاصره شود و حمله کنند.
حال در این واقعه به این خانه حمله کردهاند و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را کشتهاند؛ حال دستاورد این امر چه چیزی بوده است؟ یک چیزی که قابل صرفنظر کردن است؟
مسلماً اگر اینطور بگوییم که اهانت به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است، یعنی آیا عقل حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نعوذبالله و نستجیربالله به اندازهی ما نمیرسید که صرفنظر کنند؟
یعنی آن گیجی که گفته است این مسائل، مسائلِ بیارزشِ گذشته است… نفهمیده است چه گفته است.
اگر این موضوع قابل گذشت بود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها از آن صرفنظر میکردند، اگر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها زنده میماندند چقدر اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین از ایشان نور میگرفتند!
یعنی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها برای یک چیز بیاهمیّت جان دادهاند؟
پس ما باید یک چیزی بگوییم که تمام این منظومهی فکری ما هماهنگ باشد، اگر ما حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را نعوذبالله فقط یک زن عاقلِ معمولی هم حساب کنیم، نباید چنین حرفی بزنیم، درحالی که ایشان بضعة الرسول و سیّدة النّساء اهل الجنّة و طُهرِ طاهرِ مطهّر هستند و عصمت دارند، اصلاً مگر میشود برای یک مسئلهی بیارزشی که قابل صرفنظر کردن است جان داده باشند؟ ما در مورد پدر و مادر خودمان هم اینطور نمیگوییم.
پس اخلاق اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین اهل دعوا نبوده است، تا جایی که میشد میبخشیدند، اعقلِ عقلا هم بودند.
از آنطرف هم وقتی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بعد از بیست و پنج سال حاکم شدند، چکار کردند؟ آیا نعوذبالله استفادهی شخصی کردند؟
تاریخ شیعه و سنّی و غیرمسلمین از زهد امیرالمؤمنین صلوات الله علیه حیرتزده شد، وقتی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه به حکومت رسیدند زندگیشان سختتر شد.
آیا با این وضع میشود گفت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها رفتند و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها جان خود را برای این موضوع دادند؟
امام باقر علیه السلام فرمودند: وقتی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه به حکومت رسیدند، معمولاً از بیت المال مصرف نمیکردند.
با اینکه امیرالمؤمنین صلوات الله علیه چون تماموقت در خدمت دولت و حکومت بودند، میتوانستند حقوق بردارند، ولی معمولاً از بیت المال استفاده نمیکردند.
باغهای امیرالمؤمنین صلوات الله علیه در مدینه که حدود پانزده سال پس از شهادت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم بار داد و زمینهایشان آباد شد و چاههایی حفر کردند و باغها مثلاً خرما دادند، این خرماها به مدینه میآمد، آن خرماهایی که میشد به فقرا داد را انفاق میکردند، خرماهایی که وازده و له شده بودند و نمیشد آنها را به فقرا بدهند، خودشان استفاده میکردند.
کسی که ثروت خودش را هم به فقرا انفاق میکند، برای بدست آوردن یک حکومت که صرفاً یک قدرت است، حاضر است حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به شهادت برسند؟
باید یک چیزی بگوییم که حتّی اگر یک عاقل معمولی هم باشد، نه حتّی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه که أعقل عقلا هستند، گزارهی ما منطبق با واقع باشد.
این بزرگواران وقتی به قدرت رسیدند چه کردند که برای آن بخواهند تشنهی قدرت باشند؟
اگر منظور «قدرت باطنی» است، که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه با ولایت باطنی خود، آن لحظهای هم که سقیفه شد هم آن قدرت باطنی و علم الهی و قرب به خدا را داشتند، واضح است که کسی نمیتوانست اینها را از امیرالمؤمنین صلوات الله علیه غصب کند، پس موضوع فاطمیه چه چیزی بوده است؟
اولاً در کلمات خود اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین چه کلماتی در این زمینه هست؟
مثلاً راوی میگوید من دیدم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها کنار قبر حمزه سیّدالشّهداء علیه السلام گریه میکردند، طوری گریه میکردند که بعد از مدّتی گریه، دیگر توان گریه کردن نداشتند.
وقتی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به نفس نفس افتادند و نتوانستند گریه کنند، جلو رفتم و عرض کردم: «يَا سَيِّدَةَ اَلنِّسْوَانِ قَدْ وَ اَللَّهِ قُطِعَتْ أَنْيَاطُ قَلْبِي»،[7] بند دلم پاره شد! چرا اینطور گریه میکنید؟
آنجا حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها دو عبارت فرمودند، که باید این دو عبارت معنی شوند.
فرمودند: برای «فُقِدَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ ظُلِمَ اَلْوَصِيُّ»،[8] پدرم کشته شد و وصیّ او مظلوم است.
اینکه «وصیّ او مظلوم است» یعنی چه؟
آیا یعنی باید امیرالمؤمنین صلوات الله علیه شاه میشد و شخص دیگری شاه شد؟
واضح است که از بقیهی جمله ملعوم است که منظور این نیست، فرمود: اگر حق را به اهل حق برگردانده بودند، «مَا اِخْتَلَفَ فِي اَللَّهِ تَعَالَى اِثْنَانِ» بین هیچ دو نفری دعوا نمیشد.
یعنی اگر امروز در جامعهی ما گاهی بجای اینکه همه «مرگ بر امریکا» بگویند، یقهی یکدیگر را میگیرند، این هم ریشه در آن موضوع دارد.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها فرمودند: اگر این اتفاق رخ نمیداد دعوا نمیشد، یعنی اینها باعث دعوا شدند.
قرآن کریم میفرماید: وقتی تنازع باشد ضعیف میشوید، توانمندیها و استعدادها و داشتههایتان خنثی میشود و از بین میرود.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها یک مادر است، مسلماً دل مادر برای فرزند خود میسوزد. دل حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها برای امّتی که در حال آسیب جدّی خوردن است میسوزد، یکی از آن آسیبها این است که اینها مدام با هم اختلاف خواهند داشت.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در جای دیگری فرمودند: «أَبْشِرُوا بِسَیْفٍ صَارِمٍ»،[9] شما خیال کردهاید که اینطور دنیایتان درست میشود، اما من میبینم که گردنها بریده میشود.
یعنی جلو جلو گریه کردن حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها برای این است که حال امّت در حال خراب شدن است، و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها هم دلسوز هستند.
اگر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها از مظلومیت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه ناراحت هستند هم برای این است که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه هم پدر امّت هستند، ضمن اینکه این پدر و مادر برای این امّت زحمت کشیدهاند، تن امیرالمؤمنین صلوات الله علیه در جنگها زخمها برداشته است، آن دیگریها که مدام فرار میکردند. آن کسی که یک عمر زحمت کشیده و تن مبارک او در جنگها آسیبهای فراوان دیده است، اگر ببیند مردم از ثمرات دین فاصله میگیرند، مسلماً دلش خواهد سوخت.
صدیقه طاهره سلام الله علیها خیلی صدمه خوردهاند، یکی از آنها را عرض میکنم تا شما ببینید.
در احد شصت ضربهی شمشیر به تن مبارک امیرالمؤمنین صلوات الله علیه اصابت کرد… توجّه کنید که انسانها با یک ضربهی شمشیر کشته میشدند… امیرالمؤمنین صلوات الله علیه شانزده مرتبه با صورت به زمین برخورد، طوری که اطرافیان تصور کردند کار حضرت تمام شده است، اما حضرت از جای خود بلند شدند. دست حضرت شکست، بطوری که پرچم از دست حضرت افتاد و ساعد مبارک حضرت شکست و دست آویزان شد.
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بعد از ماجراهای احد، قریب دو ماه بستری بودند، هنگام جنگ خندق هنوز دوران نقاهت امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بود، وقتی عمرو بن عبدود مبارز طلبید و اهانت میکرد و کسی هم جرأت بلند شدن نداشت…
در خصال شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه نقل شده است که خود امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمودند: هیچ کسی طمع نکرد که خودش را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم نشان دهد.
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه بلند میشدند که بروند تا پاسخ دهند، اما پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم ایشان را مینشاندند، «لِمَكَانِ بُكَاءِ فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ عَلَيْهِ مِنْ جِرَاحَاتِهِ»،[10] حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها جراحات تن مبارک امیرالمؤمنین صلوات الله علیه را میدیدند و گریه میکردند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم بخاطر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها میفرمودند که علی جان! فعلاً تو بنشین تا ببینیم آیا کسی میرود؟
یعنی بدن مبارک امیرالمؤمنین صلوات الله علیه طوری زخم برداشته بود که پس از یک سال هم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نمیتوانست رفتن امیرالمؤمنین صلوات الله علیه به میدان را با آن جراحات تحمّل کنند.
تا اینکه امیرالمؤمنین صلوات الله علیه به میدان رفت.
در بعضی از نقلها هست که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: علی از صبح گرسنه بود.
حال چنین کسی ببیند که تمام منافع دین در حال از بین رفتن است… البته جلوتر عرض میکنم که بالاتر از تمام منافع دین است.
در ابتدای بحث عرض کردیم که اگر مسئله کوچک بود که واضح بود اشکال به کجاها برمیخورد.
اگر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها فرمودند: «به وصی ظلم کردند»، بخاطر این نبود که بخواهند امیرالمؤمنین صلوات الله علیه رئیس شوند؛ واضح است که موضوع ریاست نبود، موضوع اصل هدایت مردم آن عصر و مردم اعصار بعدی بود، برای همین هم اینطور ضجّه میزدند.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها فرمودند: اگر کار را به دست علی سپرده بودند «لَسَارَ بِهِمْ سَيْراً سُجُحاً»،[11] طوری نرم و بدون اینکه ریزش و سختی بکشید، شما را به قلهی هدایت میرساند؛ و چون این کار را نکردند، حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها ضجّه میزدند. اینها محروم شدند، کأنّه نبوّت را از مردم گرفته باشند. برای همین هم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها ضجّه میزدند.
جلوتر عرض میکنم که یعنی چکار میکرد و چکار میکردند.
فرمود: اگر او بود شما را رشد میداد، «لَسَارَ بِهِمْ سَيْراً سُجُحاً»؛ ولی مردم به مسیر دیگری رفتند.
شما همین ایام خودمان را نگاه کنید، امروز در جهان اسلام یک جنگی بین رئیس کفار و یک کشور مسلمان است، نوع حکومتهای مسلمین یا طرفدار آن رئیس کفار هستند، یا اعلام میکنند بیطرف هستند!
شما موضوع را همینطور ساده درنظر میگیرید و تصوّر میکنید این اتفاق ناگهانی رخ داده است.
وقتی موضوع اساسی و دائمی و مدام است، باید قبر مبارک زهرای مرضیه سلام الله علیها هم مخفی باشد تا این ماجرا مداوم یادآوری شود، وگرنه باید این امر را رها میکردند.
وقتی با مردم کشورهای مختلف حرف میزنی، آرام حرف میزنند، چون خیلی ترس و واهمه دارند که نکند به همکاری با ما متّهم شوند!
طرف به ما کتاب میفروخت و طلب زیادی از ما داشت، ولی ما را بلاک کرده بود! او را در نمایشگاه کشور دیگری دیدم، گفت: تو را به خدا قسم میدهم که خط یک کشور دیگر را بخر تا بتوانم به تو پیام دهم، فعلاً پولی هم به من نده!
وقتی میخواهند صحبت کنند، با صدای خیلی آرام صحبت میکنند، شخص مصری با صدای خیلی آهسته به من میگفت: ما طرفدار شما هستیم، شما خیلی شجاع هستید!
چرا اینطور هستند؟ یعنی دعوای بین رئیس کفار و یک کشور مسلمان اینقدر ابهام دارد؟ اما جرأت نمیکنند ورود پیدا کنند.
یک شخص اردنی که در بلندیهای جولان زندگی میکند میگفت: وقتی پدافند کشورمان سعی میکند موشکهای شما را بزند، ما خیلی خجالت میکشیم، که در جنگ بین کفار و مسلمین، حکومت ما از کافر حمایت میکند، وقتی بچههای کوچک ما میبینند که موشک شما رد میشود و اصابت میکند، از خوشحالی میرقصند، ولی جرأت نداریم همین را بیان کنیم.
این اختلافی که امروز در جهان اسلام هست، دعوای شیعه و سنّی نیست، یک طرف این ماجرا رئیس کفار است! چرا اینجا پای کار نیستند؟ چون روزی یک جایی را زدهاند که هنوز صدای آن درمیآید.
اگر بعد از اینکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم از دنیا رفت، میخواست موضوع توحید این بین برود، یعنی میخواست تفاوت بت و غیربت و وحدانیت خدا از بین برود، آیا چیزی از اسلام باقی میماند؟ واضح است که نه!
اگر بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم میخواست موضوع نبوّت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم از بین برود، آیا چیزی از اسلام باقی میماند؟ واضح است که نه!
مگر اینکه… آیا آن روایت را در خاطر دارید که «إِنَّ اَلْإِسْلاَمَ بَدَأَ غَرِيباً وَ سَيَعُودُ غَرِيباً»،[12] اسلام غریب متولد شد و دوباره غریب خواهد شد.
یعنی آن زمانی که اسلام متولد شد، در یک شهر کلاً سه یا چهار نفر اسلام آورده بودند.
شما به من بگویید، با این عزیزان مذاهب اسلامی، اسلام چه زمانی غریب شد؟ اینها که میگویند اسلام بوده است و بوده است و بوده است و همیشه عزّت بوده است، الآن هم که مساجد فراوانی در کشورهای اسلامی هست، پس اسلام چه زمانی غریب میشود؟
اینکه «از اسلام جز اسمی و از قرآن جز رسمی (نوشتهای) باقی نمیماند» چیست؟ منظور چه زمانی بوده است؟
آنها طوری فکر کردهاند که گویا هیچوقت نبوده است.
مفهومِ «امام» که بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم از بین رفت، درواقع مفهوم نبوّت از بین رفت.
درواقع فاطمیه دفاع از اصل نبوّت است، چون اصل نبوّت عملاً کأن لم یکن شد، یعنی اصل دین از بین رفت.
اگر کسی به مسجد بیاید و نماز بخواند، سپس به خانهی خود برود و به بت سجده کند، مسلماً شما نمیگویید او اهل نماز و موحد است.
شما نگویید که نبوّت از بین نرفته است و به نبوّت اعتقاد دارند، همانطور که اگر کسی شرک بورزد دیگر موحّد نیست.
مفهوم ولایت که جلسهی بعد توضیح خواهم داد که روح نبوّت است، از بین رفت، و تا امروز هم نیست. اینطور عملاً هدایت از بین رفت.
این موضوع آنقدر مهم بود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها خودشان و فرزندانشان را به زحمت بیندازند.
بارها عرض کردهایم که اگر موضوع دفن شبانه نبود، بچهها را به جای دیگری میبردند که لااقل خیلی از اتفاقات مقابل چشم بچهها رخ ندهد، اما چون قرار بود دفن شبانه باشد اینقدر صدمه خوردند.
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها برای یک حقیقتی به فرزندان خود صدمه دادند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم این همه از منافقین صحبت کردند، منافقینی که زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم فعال بودند. صدها آیه قرآن راجع به منافقین وجود دارد.
وقتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم به شهادت رسیدند، منافقین جامعه بلافاصله چه شدند؟ آن کاری که میخواستند با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم انجام دهند، با فرزندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم کردند.
صدیقه طاهره سلام الله علیها شکست اما اجازه نداد آنها به اهداف خود برسند.
هزینهی اتهام به این سنگینی برایشان خیلی بالا بود که بخواهند این هزینه را تقبّل کنند که به در خانهی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بروند و لگد بزنند، ولی شما باید برای بدترین خلق خدا هم کمی عقل اجتماعی قائل باشید، اگر اینها قرار بود به این راحتی و به این وضوح نفاق بورزند، وقتی به حکومت میرسیدند دیگر کلاً توحید را حذف میکردند، اما آنها نقش بازی میکردند، اما به نقطهای رسیدند که دیدند نمیتوانند حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را تحمّل کنند. حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها اینها را وادار به واکنش کرد.
در یک خانهای که همه میدانستند اینجا خط قرمز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم است.
نقل است که روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم در حال رد شدن از جایی بودند که دیدند امام حسین علیه السلام گریه میکنند و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها… طوری که کأنّه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم غضبناک شدند فرمودند: «أَلَمْ تَعْلَمِي أَنَّ بُكَاءَهُ يُؤْذِينِي؟»،[13] مگر نمیدانی که گریهی حسین مرا اذیت میکند؟
اما اینجا مقابل چشمان امام حسین علیه السلام، مادر ایشان را زدند…
یعنی چیزی نبود که کسی نداند… این مردم راجع به هر چیزی که شک و شبهه داشتند، این دو پسر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم را دیده بودند…
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم رجوع کردند و فرمودند این دو پسر نیستند، جبرئیل به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم نازل شد و عرض کرد که کنار قصر بنیالنّجار هستند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم با اصحاب رفتند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم دست امام حسن مجتبی صلوات الله علیه را گرفت و سیّدالشّهداء صلوات الله علیه را روی شانهی خود گذاشت.
یک نفر از آن بیادبهای دروغگو گفت: «نِعْمَ الْمَطِيَّةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ»،[14] بهبه! ببین حسین کجا نشسته است!
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم بلافاصله فرمودند: «نِعْمَ اَلرَّاكِب»، من افتخار میکنم…
تاریخ در حافظه دارد که اگر کسی بیچاره بود و پیامبر رحمت کسی را محل نمیگذاشت، آن شخص امام حسن یا امام حسین علیهما السلام را بغل میگرفت و نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم میآمد و عرض میکرد: یا رسول الله! به حرمت حسنین… پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم هم میبخشیدند.
حال مقام حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها کجاست؟…
امّت این موضوعات را فراموش نکرده بود که «كَانَتْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ ـ أَيْ: النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ ـ رَحَّبَ بِهَا، وَقَبَّلَ يَدَيْهَا، وَأَجْلَسَهَا فِي مَجْلِسِهِ؛ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا قَامَ إِلَيْهَا، فَرَحَّبَتْ بِهِ، وَقَبَّلَتْ يَدَيْهِ»،[15] وقتی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها وارد میشدند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم بلند میشدند و به سمت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها میدویدند و خوشآمد میگفتند…
توجّه کنید که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها از سفر نیامده بودند، بلکه شاید ساعاتی قبل یکدیگر را دیده بودند…
شما که به امام رضا علیه السلام معرفت دارید، اگر طی یک روز حتّی پنج مرتبه هم کنار ضریح بروید، مؤدّب میایستید.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم که به صدیقه طاهره سلام الله علیها معرفت دارند، حتّی اگر دقایقی قبل هم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را دیده باشند، اگر دوباره حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها وارد شوند ایشان میایستند و خوشآمد میگفتند و دست او را میبوسیدند…
امان از حسودی… قرآن کریم میفرماید: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ»،[16]… نتوانستند ببینند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم آن دست را میبوسید…
دیدند حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها اجازه نمیدهند که آنها هر کاری که دوست دارند انجام بدهند، اول سعی کردند به این خانه خیلی کار نداشته باشند که کار خودشان پیش برود، اما این خانواده در خانه نشستند که بقیه متوجّه شوند که اوضاع عادی نیست.
مردم میپرسیدند که چرا علی [علیه السلام] به مسجد نمیآید؟ میگفتند: علی [علیه السلام] در خانهی خود تحصن کرده است.
اینطور متوجّه میشدند که اتفاق و فاجعهای رخ داده است.
بعد با آن وضع خبر میآمد یک بانوی باردار هر هفته دو مرتبه تا مزار حمزه سیّدالشّهداء علیه السلام میرفتند و گریه میکردند و برمیگشتند، بقیه میفهمیدند که علّت این گریه چه بوده است.
اینها حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را میشناختند و میدانستند که ایشان به کسی رو نمیزند، بعد گرفتند شبها به در خانهی انصار و مهاجر میرود و در میزند…
اگر مردم مدینه بر سر عقل میآمدند و احساساتشان درست تحریک میشد که درست انتخاب کنند، چه اتفاقی رخ میداد…
عوامل حکومت بعد از مدّتی دیدند که اینطور نمیشود و باید محدودیت ایجاد کنند… حتّی تاریخ نقل کرده است که فلانی آمد و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها را تهدید کرد، حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها خطبه فدکیه خواند، چون فلانی جوابی نداشت بعد از خطبه قبالهی فدک را داد، اما در راه برگشت گفتند اگر ایشان قباله را بگیرد، مابقی چیزها را هم خواهد گرفت… نمیتوانم بگویم…
خدا شاهد است که زمانی یک مرد و زنی آمده بودند… یک کیفقاپی چاقو نشان داده بود و کیف خانم را کشیده بود… وقتی آن مرد و بانو آمده بودند با من حرف بزنند، دیدم آن مرد نمیتواند سر خود را بلند کند…
موضوع یک چیزی بوده است که این بلا بر سر اهل بیت سلام الله علیهم أجمعین آمده است و این بزرگواران صرفنظر نکردهاند…
برای امیرالمؤمنین صلوات الله علیه سختیهایی رخ داده است…
روزی فرمود: «مَا لَقِيَ أَحَدٌ مِنَ اَلنَّاسِ مَا لَقِيتُ!»،[17] هیچکسی مانند آن چیزی که من دیدم را ندید، «ثُمَّ بَكَى» سپس شروع کردند به گریه کردن…
امیرالمؤمنین صلوات الله علیه اهل این نبود که خیلی زود بشکند… اما گاهی مقابل مردها بلند بلند گریه میکرد… خیلی بر امیرالمؤمنین صلوات الله علیه سخت گذشت…
بالاخره به این جمعبندی رسیدند که باید اقدامی کنند، اگر حمله میکردند و امیرالمؤمنین صلوات الله علیه وارد جنگ میشدند که جنگ شده بود و قتل حضرت یک امر عادی بود، اما اگر امیرالمؤمنین صلوات الله علیه وارد جنگ نمیشد باید چکار میکردند؟
فکر نمیکردند که شاید امیرالمؤمنین صلوات الله علیه ببینند به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها حمله کنند و وارد جنگ نشوند و به دستور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم صبر کنند.
خود امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمودهاند که «طَفِقْتُ اَرْتَأى بَيْنَ اَنْ اَصُولَ بِيَد جَذّاءَ»،[18] من دیدم در این درگیری با دست شکسته (کنایه از یار نداشتن) بجنگم… یعنی نمیتوانم دفاع کنم و حسنین علیهما السلام کشته میشوند… «اَوْ اَصْبِرَ عَلى طِخْيَة عَمْياءَ» یا یک در ظلمتی که میخواهد چشم را کور کند و احساس میکنی تیر در چشم داری صبر کنم.
میخواهند چه ظلمی کنند و با حضرت چکار کنند که اینطور فرمودند؟
فرمودند: «يَهْرَمُ فيهَا الْكَبيرُ» ظلمی که اگر به بزرگترها بگویید کمرشان میشکند، «وَ يَشيبُ فيهَا الصَّغيرُ» اگر به بچهها بگویید موهایشان سپید میشود، «وَ يَكْدَحُ فيها مُؤْمِنٌ حَتّى يَلْقى رَبَّهُ!» مؤمن تا زمانی که زنده است، اگر به یاد من بیفتد، گریه میکند و جگر او آتش میگیرد…
حال چکار کنم؟ اگر اقدام کنم که حسنین علیهما السلام کشته میشوند و هدایت بهم میریزد، اگر اقدام نکنم هم حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها شهید میشود…
«فَرَاَيْتُ اَنَّ الصَّبْرَ عَلى هاتا اَحْجى» دیدم باید صبر کنم…
این موضوع هم از دیگرخواهی امیرالمؤمنین صلوات الله علیه است…
این امر جهات دیگری هم دارد، یکی از آنها این است که فرمودند: «فَرَاَيْتُ اَنَّ الصَّبْرَ عَلى هاتا اَحْجى» دیدم عقل میگوید باید صبر کنم، «فَصَبَرْتُ وَ فِى الْعَيْنِ قَذًى» تیغ در چشم من بود و میدیدم، «وَ فِى الْحَلْقِ شَجاً» انگار استخوان شکسته در حلقوم من بود، «اَرى تُراثى نَهْباً» دیدم دار و ندار مرا میبرند…
بالای سر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها هم به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم عرض کرد: «وَأَخْلَصَتِ الزَّهْرَاءُ» فاطمه را از چنگ من درآوردند…
اتفاقی رخ داد که حبل و طناب به گردن حبلالله انداختند…
یک شاعر عرب میگوید: «لَا يَنْقُصُ اللَّيْثَ وَطْءُ الْكَلْبِ غَابَتَهُ»، اگر سگها به بیشهی شیر حمله کنند، اگر بدانند الآن شیر محذوری دارد، دیگر هنری نیست…
اینجا ترسوهای فراری شجاع شدند، چون میدانستند که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه محذور دارد… حمله کردند و طناب به گردن امیرالمؤمنین صلوات الله علیه انداختند و حضرت را روی زمین میکشیدند…
شیخ محسن ابوالحبّ کبیر میگوید: یا ابانا! یا ابراهیم! شما مرد بودید، کفّار خواستند شما را داخل آتش بیندازند، شما را به داخل آتش انداختند و آتش سرد شد، شما صبور بودید اما آتش سرد شد… هم خود شما را داخل آتش انداختند و هم آتش سرد شد… ولی شما یک پسری دارید که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه است، نه آتش برای او سرد شد… هم اینکه وقتی ایشان را میکشیدند، یک لحظه برگشت و نگاه کرد و دید که بر سر همسر او هجوم بردهاند… آنجا فرمود: «فَوَّضْتَ أَمْرَكَ لِلْإِلَهِ وَأَمْرَهَا» وقتی حضرت را میکشیدند و ایشان دیدند حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها زیر دست و پا هستند، به خدای متعال عرض کرد: خدایا! فاطمهام را به تو سپردم…
[1]– سوره مبارکه غافر، آیه 44.
[2]– سوره مبارکه طه، آیات 25 تا 28.
[3]– الصّحيفة السّجّاديّة، ص 98.
[4] مناقب آل أبي طالب – ط المكتبة الحيدرية، جلد 3 ، صفحه 138
[5] سوره مبارکه الإنسان، آیه ۸ (وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا)
[6] نهج البلاغه، خطبه 33 (و من خطبة له (علیه السلام) عند خروجه لقتال أهل البصرة، و فيها حكمة مبعث الرسل، ثم يذكر فضله و يذم الخارجين: حكمة بعثة النبي: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) بِذِي قَارٍ وَ هُوَ يَخْصِفُ نَعْلَهُ، فَقَالَ لِي مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ؟ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا. فَقَالَ (علیه السلام) وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا؛ ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ [سُبْحَانَهُ] بَعَثَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله) وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لَا يَدَّعِي نُبُوَّةً، فَسَاقَ النَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ، فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ.)
[7] کفاية الأثر في النص على الأئمة الإثنی عشر، جلد ۱، صفحه ۱۹۷ (حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَيْنِ اَلْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلضَّحَّاكِ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ قَالَ: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَانَتْ فَاطِمَةُ تَأْتِي قُبُورَ اَلشُّهَدَاءِ وَ تَأْتِي قَبْرَ حَمْزَةَ وَ تَبْكِي هُنَاكَ فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اَلْأَيَّامِ أَتَيْتُ قَبْرَ حَمْزَةَ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهُ فَوَجَدْتُهَا صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهَا تَبْكِي هُنَاكَ فَأَمْهَلْتُهَا حَتَّى سَكَتَتْ فَأَتَيْتُهَا وَ سَلَّمْتُ عَلَيْهَا وَ قُلْتُ يَا سَيِّدَةَ اَلنِّسْوَانِ قَدْ وَ اَللَّهِ قُطِعَتْ أَنْيَاطُ قَلْبِي مِنْ بُكَائِكِ فَقَالَتْ يَا بَا عُمَرَ يَحِقُّ لِيَ اَلْبُكَاءُ وَ لَقَدْ أُصِبْتُ بِخَيْرِ اَلْآبَاءِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَا شَوْقَاهْ إِلَى رَسُولِ اَللَّهِ ثُمَّ أَنْشَأَتْ عَلَيْهَا اَلسَّلاَمُ تَقُولُ إِذَا مَاتَ يَوْماً مَيِّتٌ قَلَّ ذِكْرُهُ وَ ذِكْرُ أَبِي [مُذْ] مَاتَ وَ اَللَّهِ أَكْثَرُ قُلْتُ يَا سَيِّدَتِي إِنِّي سَائِلُكِ عَنْ مَسْأَلَةٍ تَلَجْلَجُ فِي صَدْرِي قَالَتْ سَلْ قُلْتُ هَلْ نَصَّ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَبْلَ وَفَاتِهِ عَلَى عَلِيٍّ بِالْإِمَامَةِ قَالَتْ وَا عَجَبَاهْ أَ نَسِيتُمْ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ قُلْتُ قَدْ كَانَ ذَلِكِ وَ لَكِنْ أَخْبِرِينِي بِمَا أَسَرَّ إِلَيْكِ قَالَتْ أُشْهِدُ اَللَّهَ تَعَالَى لَقَدْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ عَلِيٌّ خَيْرُ مَنْ أُخَلِّفُهُ فِيكُمْ وَ هُوَ اَلْإِمَامُ وَ اَلْخَلِيفَةُ بَعْدِي وَ سِبْطيَ وَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ اَلْحُسَيْنِ أَئِمَّةٌ أَبْرَارٌ لَئِنِ اِتَّبَعْتُمُوهُمْ وَجَدْتُمُوهُمْ هَادِينَ مَهْدِيِّينَ وَ لَئِنْ خَالَفْتُمُوهُمْ لَيَكُونُ اَلاِخْتِلاَفُ فِيكُمْ إِلَى يَوْمِ اَلْقِيَامَةِ قُلْتُ يَا سَيِّدَتِي فَمَا بَالُهُ قَعَدَ عَنْ حَقِّهِ قَالَتْ يَا بَا عُمَرَ لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مَثَلُ اَلْإِمَامِ مَثَلُ اَلْكَعْبَةِ إِذْ تُؤْتَى وَ لاَ تَأْتِي أَوْ قَالَتْ مَثَلُ عَلِيٍّ ثُمَّ قَالَتْ أَمَا وَ اَللَّهِ لَوْ تَرَكُوا اَلْحَقَّ عَلَى أَهْلِهِ وَ اِتَّبَعُوا عِتْرَةَ نَبِيِّهِ لَمَا اِخْتَلَفَ فِي اَللَّهِ تَعَالَى اِثْنَانِ وَ لَوَرِثَهَا سَلَفٌ عَنْ سَلَفٍ وَ خَلَفٌ بَعْدَ خَلَفٍ حَتَّى يَقُومَ قَائِمُنَا اَلتَّاسِعُ مِنْ وُلْدِ اَلْحُسَيْنِ وَ لَكِنْ قَدَّمُوا مَنْ أَخَّرَهُ وَ أَخَّرُوا مَنْ قَدَّمَهُ اَللَّهُ حَتَّى إِذَا أَلْحَدَ اَلْمَبْعُوثُ وَ أَوْدَعُوهُ اَلْجَدَثَ اَلْمَجْدُوثَ وَ اِخْتَارُوا بِشَهْوَتِهِمْ وَ عَمِلُوا بِآرَائِهِمْ تَبّاً لَهُمْ أَ وَ لَمْ يَسْمَعُوا اَللَّهَ يَقُولُ وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ مٰا يَشٰاءُ وَ يَخْتٰارُ مٰا كٰانَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ بَلْ سَمِعُوا وَ لَكِنَّهُمْ كَمَا قَالَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنَّهٰا لاٰ تَعْمَى اَلْأَبْصٰارُ وَ لٰكِنْ تَعْمَى اَلْقُلُوبُ اَلَّتِي فِي اَلصُّدُورِ هَيْهَاتَ بَسَطُوا فِي اَلدُّنْيَا آمَالَهُمْ وَ نَسُوا آجَالَهُمْ فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ أَعُوذُ بِكَ يَا رَبِّ مِنَ اَلْحَوْرِ بَعْدَ اَلْكَوْرِ . فَهَذِهِ فَاطِمَةُ رَوَتْ عَنْهَا اِبْنَتُهَا زَيْنَبُ بِنْتُ عَلِيٍّ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ اَلْأَنْصَارِيُّ وَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ اَلْأَنْصَارِيُّ وَ اَلْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ عَبَّاسُ بْنُ سَعْدٍ اَلسَّاعِدِيُّ .)
[8] المناقب، جلد ۲، صفحه ۲۰۵ (وَ دَخَلَتْ أُمُّ سَلَمَةَ عَلَى فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ فَقَالَتْ لَهَا كَيْفَ أَصْبَحْتِ عَنْ لَيْلَتِكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اَللَّهِ قَالَتْ أَصْبَحْتُ بَيْنَ كَمَدٍ وَ كَرَبٍ فُقِدَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ ظُلِمَ اَلْوَصِيُّ وَ [هُتِكَ] وَ اَللَّهِ حُجُبُهُ أَصْبَحَتْ إِمَامَتُهُ مُقْتَصَّةً عَلَى غَيْرِ مَا شَرَعَ اَللَّهُ فِي اَلتَّنْزِيلِ وَ سَنَّهَا اَلنَّبِيُّ فِي اَلتَّأْوِيلِ وَ لَكِنَّهَا أَحْقَادٌ بَدْرِيَّةٌ وَ تِرَاتٌ أُحُدِيَّةٌ كَانَتْ عَلَيْهَا قُلُوبُ اَلنِّفَاقِ مُكْتَمِنَةً لِإِمْكَانِ اَلْوُشَاةِ فَلَمَّا اُسْتُهْدِفَ اَلْأَمْرُ أَرْسَلَتْ عَلَيْنَا شَآبِيبَ اَلْآثَارِ مِنْ مَخِيلَةِ اَلشِّقَاقِ فَيَقْطَعُ وَتَرَ اَلْإِيمَانِ مِنْ قِسِيِّ صُدُورِهَا وَ لَيْسَ عَلَى مَا وَعَدَ اَللَّهُ مِنْ حِفْظِ اَلرِّسَالَةِ وَ كَفَالَةِ اَلْمُؤْمِنِينَ أَحْرَزُوا عَائِدَتَهُمْ غُرُورَ اَلدُّنْيَا بَعْدَ اِنْتِصَارٍ مِمَّنْ فَتَكَ بِآبَائِهِمْ فِي مَوَاطِنِ اَلْكُرُوبِ وَ مَنَازِلِ اَلشَّهَادَاتِ .)
[9] خطبه حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بین زنان انصار
[10] المناقب، جلد ۳، صفحه ۱۳۵ (فِي كُلِّ ذَلِكَ يَقُومُ عَلِيٌّ لِيُبَارِزَهُ فَيَأْمُرُهُ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِالْجُلُوسِ لِمَكَانِ بُكَاءِ فَاطِمَةَ عَلَيْهَا السَّلاَمُ عَلَيْهِ مِنْ جِرَاحَاتِهِ فِي يَوْمِ أُحُدٍ وَ قَوْلِهَا مَا أَسْرَعَ أَنْ يَيْتِمَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَيْنُ بِاقْتِحَامِهِ اَلْهَلَكَاتِ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عَنِ اَللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَأْمُرَ عَلِيّاً بِمُبَارَزَتِهِ فَقَالَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ يَا عَلِيُّ اُدْنُ مِنِّي وَ عَمَّمَهُ بِعِمَامَتِهِ وَ أَعْطَاهُ سَيْفَهُ وَ قَالَ اِمْضِ لِشَأْنِكَ ثُمَّ قَالَ اَللَّهُمَّ أَعِنْهُ فَلَمَّا تَوَجَّهَ إِلَيْهِ قَالَ اَلنَّبِيُّ خَرَجَ اَلْإِيمَانُ سَائِرُهُ إِلَى اَلْكُفْرِ سَائِرِهِ .)
[11] دلائل الإمامة، جلد ۱، صفحه ۱۲۵ (حَدَّثَنِي، أَبُو اَلْمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو اَلْعَبَّاسِ أَحْمَدُ اِبْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ اَلْهَمْدَانِيُّ ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ قَيْسٍ اَلْأَشْعَرِيُّ ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَسَّانَ ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ (عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ) ، قَالَ: لَمَّا رَجَعَتْ فَاطِمَةُ إِلَى مَنْزِلِهَا فَتَشَكَّتْ وَ كَانَ وَفَاتُهَا فِي هَذِهِ اَلْمَرْضَةِ، دَخَلَ إِلَيْهَا اَلنِّسَاءُ اَلْمُهَاجِرَاتُ وَ اَلْأَنْصَارِيَّاتُ ، فَقُلْنَ لَهَا: كَيْفَ أَصْبَحْتِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اَللَّهِ ؟ فَقَالَتْ: «أَصْبَحْتُ وَ اَللَّهِ عَائِفَةً لِدُنْيَاكُمْ، قَالِيَةً لِرِجَالِكُمْ، شَنَأْتُهُمْ بَعْدَ إِذْ عَرَفْتُهُمْ وَ لَفَظْتُهُمْ بَعْدَ إِذْ سَبَرْتُهُمْ ، وَ رَمَيْتُهُم بَعْدَ أَنْ عَجَمْتُهُمْ ، فَقُبْحاً لِفُلُولِ اَلْحَدَّ وَ خَطْلِ اَلرَّأْيِ وَ عُثُورِ اَلْجَدِّ، وَ خَوْفِ اَلْفِتَنِ ، لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اَللّٰهُ عَلَيْهِمْ وَ فِي اَلْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ ، لاَ جَرَمَ لَقَدْ قَلَّدْتُهُمْ رِبْقَتَهَا ، وَ شَنِنْتُ عَلَيْهِمْ عَارَهَا، فَجَدْعاً وَ عَقْراً وَ بُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظَّالِمِينَ. وَيْحَهُمْ أَنَّى زَحْزَحُوهَا عَنْ رَوَاسِي اَلرِّسَالَةِ، وَ قَوَاعِدِ اَلنُّبُوَّةِ وَ مَهْبِطِ اَلرُّوحِ اَلْأَمِينِ بِالْوَحْيِ اَلْمُبِينِ، اَلطَّبِينِ بِأَمْرِ اَلدُّنْيَا وَ اَلدِّينِ أَلاَ ذَلِكَ هُوَ اَلْخُسْرَانُ اَلْمُبِينُ! مَا اَلَّذِي نَقَمُوا مِنْ أَبِي حَسَنٍ؟ نَقَمُوا – وَ اَللَّهِ – مِنْهُ شِدَّةَ وَطْأَتِهِ وَ نَكَالَ وَقْعَتِهِ، وَ نَكِيرَ سَيْفِهِ، وَ تَبَحُّرَهِ فِي كِتَابِ اَللَّهِ ، وَ تَنَمُّرَهُ فِي ذَاتِ اَللَّهِ. وَ اَيْمُ اَللَّهِ لَوْ تَكَافَوْا عَنْ زِمَامٍ نَبَذَهُ إِلَيْهِ رَسُولُ اَللَّهِ لاَعْتَلَقَهُ ثُمَّ لَسَارَ بِهِمْ سَيْراً سُجُحاً ، لاَ يَكْلِمُ خِشَاشُهُ ، وَ لاَ يُتَعْتَعُ رَاكِبُهُ، وَ لَأَوْرَدَهُمْ مَنْهَلاً رَوِيّاً صَافِياً فَضْفَاضاً تَطَفُح ضِفَّتَاهُ، ثُمَّ لَأَصْدَرَهُمْ بِطَاناً قَدْ تَخَيَّرَ لَهُمُ اَلرِّيُّ غَيْرَ مُتَحَلٍّ مِنْهُ بِطَائِلٍ إِلاَّ بِغَمْرِ اَلْمَاءِ وَ رَدْعِهِ سَوْرَةَ اَلسَّاغِبِ ، وَ لاَنْفَتَحَتْ عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ وَ اَلْأَرْضِ، وَ لَكِنَّهُمْ بَغَوْا فَسَيَأْخُذُهُمُ اَللَّهُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ. أَلاَ فَاسْمَعْنَ، وَ مَنْ عَاشَ أَرَاهُ اَلدَّهْرُ اَلْعَجَبَ، وَ إِنْ تَعْجَبْنَ فَانْظُرْنَ إِلَى أَيِّ نَحْوٍ اِتَّجَهُوا؟ وَ عَلَى أَيِّ سَنَدٍ اِسْتَنَدُوا؟ وَ بِأَيِّ عُرْوَةٍ تَمَسَّكُوا؟ وَ لِمَنْ اِخْتَارُوا؟ وَ لِمَنْ تَرَكُوا؟ لَبِئْسَ اَلْمَوْلَى، وَ لَبِئْسَ اَلْعَشِيرُ. اِسْتَبْدَلُوا وَ اَللَّهِ اَلذُّنَابَي بِالْقَوَادِمِ ، وَ اَلْعَجُزَ بِالْكَاهِلِ، فَرَغْماً لِمَعَاطِسِ قَوْمٍ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً أَلاَ إِنَّهُمْ هُمُ اَلْمُفْسِدُونَ وَ لَكِنْ لاَ يَشْعُرُونَ، أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى اَلْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ يَهِدِّي إِلاّٰ أَنْ يُهْدىٰ فَمٰا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ؟ أَمَا لَعَمْرُ اَللَّهِ لَقَدْ لَقِحَتْ، فَانْظُرُوهَا تُنْتِجُ ثُمَّ اِحْتَلِبُوا طِلاَعَ اَلْقَعْبِ دَماً عَبِيطاً وَ ذُعَافاً مُمْقِراً ، هُنَالِكَ خَسِرَ اَلْمُبْطِلُونَ، وَ عَرَفَ اَلتَّالُونَ غِبَّ مَا أُسِّسَ اَلْأَوَّلُونَ. ثُمَّ طَيِّبُوا بَعْدَ ذَلِكَ نَفْساً، وَ اطْمَئِنُّوا لِلْفِتْنَةِ جَأْشاً ، وَ أَبْشِرُوا بِسَيْفٍ صَارِمٍ، وَ هَرْجٍ شَامِلٍ، وَ اِسْتِبْدَادٍ مِنَ اَلظَّالِمِينَ، يَدَعُ فَيْئَكُمْ زَهِيداً، وَ جَمْعَكُمْ حَصِيداً، فَيَا خُسْرَى لَكُمْ، وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ قَدْ عَمِيَتْ عَلَيْكُمْ؟ أَ نُلْزِمُكُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا كٰارِهُونَ ؟!» .)
[12] الجعفریات (الأشعثیات)، جلد ۱، صفحه ۱۹۲ (أَخْبَرَنَا عَبْدُ اَللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِنَّ اَلْإِسْلاَمَ بَدَأَ غَرِيباً وَ سَيَعُودُ غَرِيباً كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ فَقِيلَ وَ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ اَلَّذِينَ يَصْلُحُونَ إِذَا فَسَدَ اَلنَّاسُ إِنَّهُ لاَ وَحْشَةَ وَ لاَ غُرْبَةَ عَلَى مُؤْمِنٍ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَمُوتُ فِي غُرْبَةٍ إِلاَّ بَكَتِ اَلْمَلاَئِكَةُ رَحْمَةً لَهُ حَيْثُ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ وَ إِلاَّ فُسِحَ لَهُ فِي قَبْرِهِ بِنُورٍ يَتَلَأْلَأُ مِنْ حَيْثُ دُفِنَ إِلَى مَسْقَطِ رَأْسِهِ .)
[13] تاريخ مدينة دمشق، جلد 79 ، صفحه 68
[14] الروضة في فضائل أمير المؤمنين علیه السلام، جلد ۱ ، صفحه ۸۵
[15] عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، جلد ۱۱، صفحه ۱۰۵۲
[16] سوره مبارکه نساء، آیه ۵۴ (أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَىٰ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ۖ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا)
[17] بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام، جلد ۳۴، صفحه ۲۹۷ (وَ رَوَى عَبْدُ اَلْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ وَ هُوَ يَقُولُ: مَا لَقِيَ أَحَدٌ مِنَ اَلنَّاسِ مَا لَقِيتُ! ثُمَّ بَكَى عَلِيٌّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ .)
[18] خطبه شقشقیه