نسخه چاپی متن از سایت محراب
عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهماالسلام قَالَ:… إِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِیٍّ عليهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلىاللهعليهوآله قَالَ:… وَ أَغْفَلُ النَّاسِ مَنْ لَمْ يَتَّعِظْ بِتَغَيُّرِ الدُّنْيَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَ أَعْظَمُ النَّاسِ فِی الدُّنْيَا خَطَراً مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لِلدُّنْيَا عِنْدَهُ خَطَراً وَ أَعْلَمُ النَّاسِ مَنْ جَمَعَ عِلْمَ النَّاسِ إِلَى عِلْمِهِ وَ أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَوَاه.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید: غافلترین مردم کسی است که از تغییرات و تبدلات دنیا پند نگیرد، و برترین مردم از لحاظ جایگاه در دنیا کسی است که برای دنیا و زخارف آن ارزشی قائل نباشد، و عالمترین فرد کسی است که دانش دیگران را به دانش خود اضافه کند، و شجاعترین مردم کسی است که بر هوای خود غالب آید.
امالی الصدوق، مجلس ششم، ص ۷۲
دنبالهی آن حدیث قبلی است. [امام صادق علیهالسلام نقل میکنند که پیامبر میفرماید:] «وَ أَغْفَلُ النَّاسِ مَنْ لَمْ يَتَّعِظْ بِتَغَيُّرِ الدُّنْيَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ»؛ غافلترین مردم آن کسی است که از این تغییرات و تبدّلاتی که در عالم وجود و بالخصوص در میان انسانها به وجود میآید، موعظه نگیرد، پند نگیرد؛ این [چنین شخصی] غافل است.
چون این دنیا پُر است از موجبات پند؛ ﴿وَسَكَنتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ﴾۱؛ در این آیات کریمهی قرآن به کسانی که به دولت و به مقامی رسیدند، تذکر میدهد و میگوید اینجایی که شما امروز نشستهاید، قبل از شما یک عدهی دیگری نشسته بودند؛ آنها رفتند، شما آمدید؛ این، تبدّل حالات است در عالم؛ انسان باید از این تغییر مسیر تاریخ بشر، بالا رفتنها، پایین آمدنها، پند بگیرد. پند هم انواع و اقسامی دارد؛ یعنی فقط این نیست که انسان احساس کند که خب، این نعمت زوالپذیر است ـ که این یکی از پندها است ـ اگر امروز من و شما نعمتی داریم، دیگرانی هم قبل از ما بودند که این نعمت را داشتند، از آنها گرفته شد ـ در سطح دنیا هم همینجور است ـ از من و شما هم ممکن است این نعمت گرفته بشود؛ تصوّر نکنیم ابدی است، تصوّر نکنیم امضاشده و تضمینشده و قطعی است؛ این نعمت را بایستی با شکر الهی و اداء وظیفهی نعمت حفظ کرد؛ این یکی از پندها است. پندهای فراوان دیگری هم وجود دارد. بارها ما عرض کردهایم، خیلی از مطالب و حقایقی که از کمک الهی و هدایت الهی نسبت به مؤمنین، نسبت به ملّتها و نسبت به شاکرین، و عکس آن، غضب الهی، سخط الهی و نقمت الهی برای دیگران، در قرآن کریم با در روایات میخواندیم، یا از این و آن میشنیدیم، در زمان خودمان اینها را به چشم خودمان از نزدیک دیدیم؛ دیدیم که خدای متعال به عامل اجر میدهد و به کفرانکنندهی نعمت نقمت میدهد؛ اینها را در مقابل چشم خودمان مشاهده کردیم. خب باید انسان پند بگیرد؛ این هم یک سلسلهای از پندها است. پس کسی که اینها را نگاه نمیکند و پند نمیگیرد، واقعاً غافل است. این غفلت عجیبی است که انسان درس نگیرد، پند نگیرد.
«وَ أَعْظَمُ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا خَطَراً مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لِلدُّنْيَا عِنْدَهُ خَطَراً»؛ «خطر» یعنی موقعیت، جایگاه. برترین مردم از لحاظ جایگاه در دنیا، آن کسی است که برای لذّات دنیوی و زخارف۲ دنیوی اهمیتی قائل نیست؛ آن را مورد همت خود قرار نمیدهد. در آن کلام امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه «کان لی فیما مضی اخ فی الله و کان يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ»۳ـ میفرماید: مایهی عظمت این انسان در چشم من، این بود که دنیا در چشم او کوچک بود؛ اهمیتی به این زخارف دنیا نمیداد. [این ویژگی]، این انسان را در چشم امیرالمؤمنین بزرگ میکرده. اینجا هم همین را میفرماید.
«وَ أَعْلَمُ النَّاسِ مَنْ جَمَعَ عِلْمَ النَّاسِ إِلَى عِلْمِهِ»؛ [عالمترین مردم کسی است که] دانش دیگران را هم بر روی دانش خود بگذارد. انسان نبایستی از یاد گرفتن پرهیز کند؛ ننگش نکند از اینکه چیزی را یاد بگیرد؛ در هر مرتبهای که هستید. یک نفری کوچکتر از شما مطلبی میگوید که شما از او یاد میگیرید، این را مغتنم بشمارید، بگیرید؛ این را هم در ذخیرهی علوم خودتان، در ذهن خودتان قرار بدهید، به آنها بیفزایید؛ این بزرگترین توفیق برای انسان است. بعضیها دو کلمه که یاد گرفتند، بعد دیگر از هیچ کس نمیخواهند یاد بگیرند؛ اینها اشتباه میکنند، خطا میکنند؛ خودشان را محروم میکنند.
«وَ أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَوَاه»؛ [او شجاعترین مردم کسی است که بر هوای خود غالب بیاید.]۴
پاورقیها:
۱. سورهی ابراهیم، بخشی از آیهی ۴۵
۲. زیور و زینت ظاهری
۳. نهجالبلاغه، حکمت ۲۸۱
۴. ۱۳۹۳/۲/۱۶