نسخه چاپی متن از سایت محراب
واکاوی پیوند اقتصاد مقاومتی، وحدت و امنیت ملی با تأکید بر آموزههای قرآنی
دکتر مسعود صالحی رزوه*
اشاره
در سالهای اخیر مفهوم «اقتصاد مقاومتی» بهمثابۀ راهبردی کلیدی برای مقابله با تکانههای داخلی و خارجی در ادبیات اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران مطرح شده است. رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیتالله سیّدمجتبی حسینی خامنهای نیز سال ۱۴۰۵ شمسی را سال «اقتصاد مقاومتی در سایۀ وحدت ملّی و امنیّت ملّی» خواندند. این شعار نشاندهندۀ درهمتنیدگی این سه مؤلفه حیاتی است؛ درواقع اقتصاد مقاومتی بدون پشتوانه وحدت آحاد جامعه و احساس امنیت همهجانبه محقق نمیگردد؛ در مقابل نیز استحکام پایههای اقتصادی به کاهش فقر و نابرابری میانجامد و خود به بازتولید امنیت و انسجام ملی کمک میکند.
مقدمه
زندگی امروز جوامع بشری پر از فرازونشیبها، تحولات سریع و فشارهای اقتصادی است. برای آنکه جامعهای بتواند در برابر این طوفانها دوام بیاورد و کشتی خود را به سلامت به مقصد برساند، نیازمند اقتصادی قوی و متکی به توانمندیهای درونی است که از آن به «اقتصاد مقاومتی» تعبیر میشود. اما این درخت استوار در هر خاکی رشد نمیکند، بلکه ریشههای آن تنها در بستر «وحدت ملی» و زیر سایۀ چتر «امنیت ملی» جان میگیرند. اقتصاد در جهان امروز تنها یک مقوله مالی و تجاری نیست، بلکه پیوندی عمیق با ساختارهای اجتماعی، سیاسی و امنیتی کشورها دارد. ایدۀ «اقتصاد مقاومتی» پاسخی به نیازهای جوامعی است که در مسیر توسعه خود با موانع، تحریمها و فشارهای خارجی مواجهاند. هدف اصلی اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگیها و تأکید بر مزیتهای تولید داخلی و تلاش برای خوداتکایی است.
تحقق چنین اقتصاد پویایی در سایه «وحدت ملی» و «امنیت ملی» امکانپذیر است؛ ازاینرو تا زمانی که یکایک جامعه در یک همبستگی کامل و اعتماد متقابل (وحدت ملی) قرار نداشته باشند، مشارکت عمومی در تولید و سرمایهگذاری رخ نخواهد داد. از سوی دیگر، هرگونه توسعه اقتصادی نیازمند ثبات و امنیت است. جمهوری اسلامی ایران با درک شرایط ویژۀ خود در نظام بینالملل، الگوی «اقتصاد مقاومتی» را بهمثابۀ نقشۀ راه پیشرفت و تابآوری انتخاب کرده است. نامگذاری سال ۱۴۰۵ با عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایۀ وحدت ملی و امنیت ملی»، افق جدیدی را در سیاستگذاریهای کلان کشور گشوده است که نشان میدهد اقتصاد بهتنهایی و در خلأ رشد نمیکند، بلکه نیازمند بستری از آرامش (امنیت) و همگرایی (وحدت) است. در این نوشتار ابعاد این مثلث راهبردی واکاوی میشود.
1. مفهومشناسی اقتصاد مقاومتی
اصطلاح «اقتصاد مقاومتی» نخستین بار از سوی رهبر شهید انقلاب در دیدار با کارآفرینان در تاریخ 16/06/1389 به فراخور وضعیت اقتصادی ـ سیاسی کشور مطرح شد. در معرفیهای نخستین مرحله، اقتصاد مقاومتی بیشتر با تمرکز بر رویارویی با خباثت دشمن و تکانههای خصمانه مطرح شد. از این جنبه، اقتصاد مقاومتی «یعنی اقتصادی که همراه باشد با مقاومت در مقابل کارشکنی دشمن، خباثت دشمن» (11/05/1391) و «آن اقتصادی که در شرایط فشار، در شرایط تحریم، در شرایط دشمنیها و خصومتهای شدید، میتواند تضمینکنندۀ رشد و شکوفایی یک کشور باشد» (16/05/1391) و اقتصادی باشد «که هم روند روبهرشد اقتصادی در کشور محفوظ بماند، هم آسیبپذیریاش کاهش پیدا کند «و وضع اقتصادی کشور و نظام اقتصادی به گونهای باشد که «در مقابل ترفندهای دشمنان که همیشگی و به شکلهای مختلف خواهد بود، کمتر آسیب ببیند و اختلال پیدا کند» (02/06/1391).
در مرحلۀ بعد، ابعاد جامعتری از اقتصاد مقاومتی معرفی شد و افزون بر برخی ارکان و بنیانهای اساسی، تمام نوسانات و تکانههای خطرآفرین را تحت پوشش گرفت. با این ملاحظه، «یک اقتصاد مقاوم باید اقتصادی باشد که در ساخت درونی خود مقاوم باشد، بتواند ایستادگی کند، با تغییرات گوناگون در این گوشۀ دنیا، آن گوشۀ دنیا متلاطم نشود» (27/02/1392). «ما باید بتوانیم یک اقتصادی را در کشور به وجود بیاوریم که درمقابل بحرانها و جزرومدهای بینالمللی مقاوم باشد، آسیب نبیند» (06/06/1392). با این گسترۀ معنایی، بسته و متحجرنبودن و قابلیت تکمیل و انطباق با اوضاع گوناگون در هر برههای از زمان و سوقدادن اقتصاد کشور به حالتی انعطافپذیر که شکنندگی اقتصاد را درمقابل تکانههای گوناگون برطرف کند، از ویژگیهای اقتصاد مقاومتی برشمرده شد (20/12/1392). با همین گستردگی، بر اساس نامۀ ابلاغ سیاستهای کلی، ایران اسلامی با پیروی از اقتصاد مقاومتی «نهتنها بر همۀ مشکلات اقتصادی فائق میآید و دشمن را که با تحمیل یک جنگ اقتصادی تمامعیار در برابر این ملت بزرگ صفآرایی کرده، به شکست و عقبنشینی وامیدارد، بلکه خواهد توانست در جهانی که مخاطرات و بیاطمینانیهای ناشی از تحولات خارج از اختیار، مانند بحرانهای مالی، اقتصادی و سیاسی در آن رو به افزایش است، با حفظ دستاوردهای کشور در زمینههای مختلف و تداوم پیشرفت و تحقق آرمانها و اصول قانون اساسی و سند چشمانداز بیستساله، اقتصاد متکی به دانش و فنّاوری، عدالت بنیان، درونزا و برونگرا، پویا و پیشرو را محقق سازد و الگویی الهامبخش از نظام اقتصادی اسلام را عینیت بخشد».
بنابراین اقتصاد مقاومتی، طراحی و مدلسازی ویژهای از شرایط و سازوکارهای اقتصادی است که مبتنی بر آن فضای اقتصادی کشور بر اساس فرض وجود حداکثر تحریمها و فشارها، به گونهای فعال و نه منفعل طراحی میشود. درواقع اقتصاد مقاومتی بنیان نظری و عملی برای مدلسازی گونه ویژهای از اقتصاد است که فعالانه برای مواجهه با تحریمها عمل کند.
اقتصاد مقاومتی بر پایههای متعددی استوار است که هویت آن را شکل میدهد. این رویکرد، عدالتمحور است و هدف آن توزیع عادلانه منابع و کاهش شکافهای طبقاتی است تا ثمرۀ رشد اقتصادی به تمام اقشار جامعه برسد. یکی دیگر از ارکان اصلی آن، دانشبنیانبودن است؛ به این معنا که با تکیه بر نوآوری، فناوری و سرمایههای انسانی متخصص، به دنبال ایجاد ارزش افزوده و افزایش بهرهوری است. هویت مردمی این اقتصاد نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه موفقیت آن در گرو مشارکت فعال آحاد جامعه و کارآفرینان در عرصههای تولیدی و اقتصادی است. این الگو ضمن آنکه درونزاست و بر ظرفیتها و توانمندیهای داخلی کشور تکیه دارد، همزمان برونگرا نیز هست و با نگاهی به بازارهای جهانی، به دنبال تعامل سازنده و توسعه صادرات غیرنفتی با اتکا به قدرت داخلی برای ایفای نقشی مؤثر در اقتصاد بینالملل است.
2. وحدت ملی در پرتو قرآن
وحدت ملی به معنای اتحاد و توافق میان اجزای تشکیلدهنده یک نظام سیاسی است؛ زیرا عناصر تشکیلدهنده ملت (سرزمین، مردم، حکومت و حاکمیت) درنهایت بهوجودآورنده یک سیستم یا نظام سیاسی هستند. اندیشمندان علوم سیاسی، وحدت ملی را از ارکان قدرت سیاسی دانستهاند که نشاندهندۀ چگونگی واکنش مردم در دفاع از منافع عمومی و مصالح کشور است. بر اساس این نگرش، وحدت ملی فرآیندی است که اسباب استحکام یک نظام سیاسی و اجتماعی را فراهم میآورد. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفّاً كَأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ: خدا کسانی را دوست دارد که صفزده در راه او جهاد می کنند [و از ثابتقدمی] گویی بنایی پولادین و استوارند».
استاد قرائتی یکی از پیامهای آیۀ پیشگفته را اینگونه بیان میکنند که در شرایط عادّى، وحدت و اتحاد و دورى از تفرقه لازم است؛ ولى در برابر دشمن، صفوف مؤمنان باید متّحدتر و نفوذناپذیر و مستحکمتر باشد. «بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ» یعنى ساختمانى که از فرط استحکام، گویى از سرب ساخته شده است. این تصویر قرآنی، دقیقاً همان چیزی است که یک اقتصاد مقاوم به آن نیاز دارد: اجزایی که به هم متصلاند و یکدیگر را تقویت میکنند و در مقابل عوامل انهدام، مقاوم هستند.
رهبر شهید انقلاب در دیدار شرکتکنندگان در مسابقات بینالمللی قرآن کریم فرمودند:
یکی از دستورات قرآن این است که آحاد امت اسلامی با یکدیگر متحد باشند؛ دست در دست یکدیگر بگذارند: "وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا: و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اهلبیت] چنگ زنید و پراکنده و گروهگروه نشوید". این خطاب به کیست؟ خطاب به ماست، خطاب به ملت ایران است، خطاب به ملتهای مسلمان کشورهای اسلامی است، خطاب به همۀ مؤمنین به اسلام در سراسر دنیاست. ما به این عمل میکنیم؟ نقطۀ مقابل این آموزش قرآنی، آموزش استعماری است: اختلاف میان مسلمانان. یک عده، یک عدۀ دیگر را تکفیر کنند، لعن کنند، خود را از آنها بری بدانند. این چیزی است که امروز استعمار میخواهد؛ برای اینکه ما با هم نباشیم (18/03/1392).
هیچ خانواده، شهر یا کشوری نمیتواند بدون همدلی و همراهی اعضایش به پیشرفت اقتصادی دست یابد. زمانی که دلهای مردم یک سرزمین به هم گره خورده باشد، عبور از بحرانهای اقتصادی و تحریمها آسانتر میشود. در جامعهای که اتحاد وجود دارد، سرمایهها به جای صرفشدن در اختلافها و رقابتهای ویرانکننده، در مسیر تولید و سازندگی به کار میافتند. قرآن کریم تفرقه را عامل شکست و ازبینرفتن قدرت جامعه میداند و میفرماید: «وَأَطِیعُوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ: و از خدا و پیامبرش فرمان برید و با یکدیگر نزاع و اختلاف مکنید که سست و بددل میشوید و قدرت و شوکتتان از میان میرود. و شکیبایی ورزید؛ زیرا خدا با شکیبایان است». در اینجا «ریح: باد»، کنایه از قدرت و شوکت است؛ همچون بادى که پرچمها را به اهتزاز درمىآورد و نشانۀ برپایى، کامروایى و عظمت است. اگر این عظمت در سایۀ اختلاف و نزاع بر باد رود، خوار و حقیر مىشوید؛ همانگونه که اگر باد لاستیک ماشین یا توپ ورزشى خارج شود، بسیارى از حرکتها، سفرها و ورزشها تعطیل مىشود. در اقتصاد مقاومتی، این «ریح» همان اقتدار اقتصادی است که در صورت تنازع و تفرقه از بین میرود. تفرقه در سطح جامعه و نخبگان، منابع و انرژیهایی که باید صرف تولید و سازندگی شود را مستهلک میکند. در مقابل، تعاون و همبستگی (وحدت) به انباشت سرمایه، همافزایی تخصصها و رشد شبکههای قرضالحسنه و تعاونیها منجر میشود که هسته اصلی اقتصاد مقاومتی را تشکیل میدهند.
نکته جالب دیگر آن است که در منطق قرآنی کسانی که در مسیر وحدت ملی نباشند، خارج از ملت اسلام به شمار میآیند و از آنان بیزاری میجویند: «إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَكَانُوا شِیعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللّهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا یَفْعَلُونَ: آنان که دین را پراکنده نمودند و [در آن] فرقهفرقه شدند [چشم از آنها بپوش]؛ چنین کسان به کار تو نیایند [و از دست آنها غمگین مباش که مجازات]. کار آنها با خداست و بعد از این به آنچه میکردند، آگاهشان میگرداند». آنچه از این آیه به دست میآید این است که نقض وحدت ملی، به معنای خروج از آیین و طریق اسلام است.
3. امنیت ملی؛ سپر و شمشیر اقتصاد مقاومتی
همانطور که در بخش پیشین تبیین شد، وحدت و انسجام ملی که ریشه در آموزههای قرآن کریم دارد، سنگبنای استحکام درونی جامعه و شرط لازم برای حرکت در مسیر پیشرفت است. این انسجام درونی بهمثابۀ حیاتیترین مؤلفه امنیت ملی عمل میکند. درواقع جامعهای که از وحدتی ریشهدار برخوردار است، میتواند تهدیدهای خارجی و فتنههای داخلی را بهتر خنثی کند و بستر امن لازم برای تحقق اقتصاد مقاومتی را فراهم آورد. از این منظر، امنیت ملی نهتنها سپری برای حفاظت از دستاوردهای اقتصادی، بلکه پیشنیازی اساسی برای شکوفایی ظرفیتهای درونی و پیشبرد اهداف عالیه نظام در عرصههای مختلف محسوب میشود. بنابراین پیوند عمیقی میان وحدت، امنیت و پایداری اقتصادی وجود دارد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
امنیت ملی به الزاماتی اشاره میکند که بقای دولت ملی را از طریق بهکارگیری قدرت اقتصادی، ارتش و توان سیاسی و استفاده از ابزار دیپلماسی حفظ کند. سازمان ملل متحد، امینت ملی را وضعیتی میداند که کشورها احساس خطر حمله نظامی، فشار سیاسی و اقتصادی نداشته باشند و آزادانه بتوانند مسائل مربوط به توسعه را پیش ببرند.
اقتصاد مقاومتی افزون بر اینکه امنیتآفرین است، یکی از بسترهای موفقیتش نیز امنیت همهجانبه است؛ به عبارتی دیگر، تأمین امنیت مادی و معنوی از لوازم حقیقی اقتصاد مقاومتی است که در آیات و روایات بسیاری بر تأمین آن بهمثابۀ نعمتی گوارا تأکید شده است. آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه بیان میدارد که قرآن میفرماید: «وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا: به خاطر بیاورید هنگامی که ابراهیم عرض کرد پروردگارا، این سرزمین را شهر امنی قرار ده». و این دعاى ابراهیم به اجابت رسید؛ خدا این سرزمین مقدس را یک کانون امن و امان قرار داد و امنیتى از نظر ظاهر و باطن به آن بخشید. دوّمین تقاضایش این است که «وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّهِ وَالْیوْمِ الآخِرِ: اهل این سرزمین را ـ آنها که به خدا و روز بازپسین ایمان آوردهاند- از ثمرات گوناگون روزی ببخش». این نشاندهنده تقدم رتبی امنیت بر اقتصاد در شکلگیری یک جامعه شکوفاست. بهرهمندى از نعمتها، زمانى لذیذ و گواراست که در فضاى امن، آرام و بىاضطراب باشد. بنابراین صرف هر مقدار هزینه براى ایجاد امنیت یا ثبات و پایدارى آن، بجا و سزاوار است. اگر در جنگ هشتساله براى بهدستآوردن یا حفظ این نعمت، جوانان برومند و عزیزى را از دست دادیم، براى ما تحمّلپذیر است. قرآن مجید بهشدّت با افراد مخلّ امنیت جامعۀ اسلامی برخورد میکند و براى چنین کسانى مجازات سختى در نظر گرفته است.
بدون امنیت فیزیکی و روانی، سرمایهگذار اقدام به تولید نمیکند و فرار سرمایه و نخبگان رخ میدهد. امنیت ملی بستری فراهم میآورد که چرخهای اقتصاد به گردش درآید. اقتصاد و سرمایه، بسیار حساس هستند و برای رشد به محیطی آرام نیاز دارند. هیچ کشاورزی در زمینی که هر لحظه در معرض خطر است، بذر نمیکارد و هیچ کارآفرینی در شهری که امنیت ندارد، کارخانهای بنا نمیکند. امنیت ملی ـ چه امنیت مرزها، چه امنیت در کوچهها و خیابانها و چه امنیت روانی و شغلی ـ شرط اول داشتن یک اقتصاد سالم است. رهبر شهید انقلاب میفرماید:
قرآن در سورۀ "قریش" میفرماید: "فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْت" بعد میفرماید: "الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ: همان خدایی که به آنها هنگام گرسنگی طعام داد و از ترس و خطراتشان ایمن ساخت"؛ یعنی نجات از گرسنگی را با نجات از ناامنی در کنار هم قرار داده است. شما ببینید در هر کشور چقدر از قوا و تحرکات و تلاشها و نیروهای باطنی یک نظام دولتی صرف میشود، برای اینکه این ملت از گرسنگی نجات پیدا کند؛ یا چقدر از تلاشها بسیج میشود، برای اینکه ملت از بیماری و بلاهای جسمانی نجات پیدا کند؛ عِدل آنها باید برای نجات از ناامنی صرف شود (02/11/1370). امنیت مثل هوا، مثل تنفس است؛ تا وقتی انسان تنفس میکند، اهمیت این نعمت رایگان و همگانی را درک نمیکند؛ تنفس که مشکل شد، انسان آن وقت احساس میکند چه نعمت بزرگی از دست رفته است (01/02/1389).
از سوی دیگر، اقتصاد مقاومتی با تولید ثروت مشروع و کاهش فقر، پایههای امنیت ملی را تقویت میکند. فقر و بیکاری از مهمترین عوامل ایجاد بزهکاری و تهدید امنیت داخلی هستند. رهایی از گرسنگی (امنیت اقتصادی) و رهایی از ترس (امنیت ملی و اجتماعی) بهمثابۀ دو بال اصلی حیات جامعه در کنار هم هستند.
جغرافیای سیاسی و جمعیت شیعی ایران دو مورد از عناصر کلیدی موقعیت ژئواستراتژیک ایران در جهان و منطقه خاورمیانه هستند که موجب شدهاند ایران همواره با تهدیدهای امنیتی مواجه باشد. بدیهی است که مقابله با تهدیدهای امنیتی و ثبات امنیتی کشور، صرفاً با اتکا به نیروی نظامی و قدرت نظامی امکانپذیر نیست، بلکه داشتن اقتصاد قوی، مقاوم و پایدار برای تحقق اهداف امنیت ملی کشور ضروری است؛ بنابراین امنیت ملی یک کشور و اقتصاد مقاومتی رابطه تنگانگی با هم دارند و تحقق اهداف امنیت ملی بدون نظام اقتصاد مقاومتی ابتر است.
یکی از دستورهای صریح قرآن کریم برای جوامع اسلامی، ایجاد آمادگی و قدرتافزایی همهجانبه برای مقابله با تهدیدهاست: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُمْ ...: و در برابر آنان آنچه در قدرت و توان دارید از نیرو [و نفرات و ساز و برگ جنگی] و اسبان ورزیده [برای جنگ] آماده کنید تا به وسیله آنها دشمن خدا و دشمن خودتان و دشمنانی غیر ایشان را که نمیشناسید، ولی خدا آنان را میشناسد بترسانید ...».
امروزه واژه «قُوَّةٍ» تنها به تسلیحات نظامی محدود نمیشود، بلکه استقلال مالی، ذخایر ارزی قدرتمند، امنیت غذایی و صنایع پیشرفته از مصادیق بارز «قوت» هستند که از طریق اقتصاد مقاومتی به دست میآیند و بازدارندگی «تُرْهِبُونَ بِهِ» ایجاد میکنند. آقای قرائتی یکی از پیامهای آیه را به این ترتیب بیان می کنند: «در هر زمان، پیشرفتهترین امکانات رزمى را براى دفاع آماده کنید و از هیچ چیز فروگذار نکنید، چه قدرت سیاسى و نظامى، چه امکانات تبلیغى و تدارکاتى».
نتیجه
سه مؤلفۀ «اقتصاد مقاومتی، وحدت ملی و امنیت ملی» در شعار سال، مانند حلقههای یک زنجیر به یکدیگر متصلاند. دستیابی به توسعه اقتصادی پایدار بدون تکیه بر انسجام داخلی و آرامش و امنیت همهجانبه سرابی بیش نیست. این سه مؤلفه یک چرخۀ همافزا را تشکیل میدهند: وحدت ملی سبب میشود مردم در شرایط سخت اقتصادی تابآوری داشته باشند. اقتصاد مقاومتی با توزیع عادلانۀ فرصتها، رضایت عمومی را بالا میبرد و به وحدت ملی عمق میبخشد. مجموع این دو، جامعه را در برابر نفوذ و تهدید خارجی واکسینه میکند و امنیت ملی را در بالاترین سطح فراهم میآورد. بنابراین سیاستگذاری مؤثر در این حوزه، مستلزم نگاهی یکپارچه و هماهنگ به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است تا کشور به سوی توسعهای پایدار، درونزا و استوار گام بردارد.
کتابنامه
1. حیدری، منصور و سیدمحمدجواد قربی، «پژوهشی در معنا و مفهوم اقتصاد مقاومتی در جمهوری اسلامی ایران»، سیاست دفاعی، ش 97، س 25، 1395 ش.
2. درّی نوگورانی، حسین، «اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری»، همایش اقتصاد مقاومتی: مجموعه مقالات کتاب اقتصاد مقاومتی (ملی)، تهران: [بینا]، [بیتا].
3. صالحی، سیدرضا، «مبانی و بسترهای وحدت ملی»، مجموعه مقالات همایش ملی اتحاد ملی؛ راهبرها و سیاستها، تهران: [بینا]، 1386 ش.
4. عزیزی، محسن و حسین حسنزاده، «اقتصاد مقاومتی و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، ش 4، س 9، 1398 ش.
5. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، 1383 ش.
6. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از فضلا، برگزیده تفسیر نمونه، تنظیم: احمد علیبابایی، تهران: دارالکتب اسلامیه، ۱۳۸۶ ش.
7. پایگاه اطلاعرسانی رهبر معظم انقلاب:
https://farsi.khamenei.ir.