نسخه چاپی متن از سایت محراب
مواجهۀ یهود با پیامبر اکرمصلیالله علیه وآله و سیرۀ نبوی در تعامل با آنان: تحلیلی تاریخی و راهبردی برای امروز
حجتالاسلام والمسلمین دکتر اصغر آیتی*
اشاره
پیامبر اکرم در جایگاه خاتم پیامبران و آورندۀ دینی جهانی، شخصیتی است که سیره و رفتار ایشان ظرفیت الگوگیری در همه زمانها و مکانها را دارد. جامعبودن تعالیم اسلامی اقتضا میکند که رهنمودهای آن حضرت محدود به شرایط خاص تاریخی نباشد، بلکه بتواند در مواجهه با تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی در دورههای گوناگون راهگشا باشد. بنابراین مطالعۀ تحلیلی سیره نبوی نهتنها بهمثابۀ گزارش تاریخی، بلکه چونان منبعی برای استخراج اصول و قواعد رفتاری اهمیت ویژهای دارد. پیامبر اکرم در صدر اسلام با گروههای مختلفی از جمله برخی قبایل و طوایف یهودی مواجه بود که رفتارهایی خصمانه یا تعهدناپذیر از خود نشان دادند. بررسی شیوۀ تعامل پیامبر با این گروهها اعم از پیماننامهها، شیوۀ گفتگو، مدارا، قاطعبودن در برابر نقض عهد و رعایت عدالت، میتواند چارچوبی تحلیلی برای فهم اصول مواجهه با مخالفان دینی و سیاسی فراهم آورد.
امروزه نیز که بخشی از جریانهای سیاسی منتسب به یهود بهویژه جریان صهیونیسم در تعارض جدی با جهان اسلام و به طور خاص با اندیشه شیعی قرار دارند و با حملۀ وحشیانۀ خود به کشور عزیزمان ایران اسلامی در جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان این دشمنی خود را برای همه آشکار کردند، بازخوانی دقیق و روشمند سیره نبوی میتواند به تبیین راهبردهای مبتنی بر عقلانیت، عدالت، پایبندی به عهد و با این وجود، حفظ عزت و اقتدار جامعه اسلامی کمک کند.
مواجهه و برخورد پیامبر اکرم با یهود
اصل اساسی در مواجهۀ نبی خاتم با مخاطبان خود، دعوت به اصول مشترک و همزیستی مسالمتآمیز بود. در ادامه به دو نوع برخورد حضرت با یهودیان میپردازیم.
الف) مدارا، محبت و همراهی با آنها
رویکرد اولیۀ رسول رحمت به اقتضای رحمت واسعه خود که خداوند میفرماید: «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمينَ»؛ نیز در راستای اهداف بلند خود مبنی بر جذب حداکثری پیروان ادیان دیگر و خنثیکردن توطئههای احتمالی در قبال یهودیان، مبتنی بر مدارا و احترام بود. مدارا با مداهنه و سازش تفاوت دارد؛ اگر به هدف سالمماندن دین و اصلاح برادری، از خطاى او چشمپوشی کنی، مصداق مداراست؛ اما اگر انسان به هدف بهرهبردارى شخصى و رسیدن به خواستههاى درونى و حفظ مقام و موقعیت خودش گذشت کند، به مفهوم مداهنه است.
پیامبر اسلام برای نیل به اهداف عالی خود در جذب مخاطبان و پیروان اقداماتی انجام میداد که در ادامه به برخی از این موارد اشاره میشود.
1. دعوت به همگرایی بر اصول مشترک
دعوت به سوى توحید و حقّ لازم است؛ ازاینرو پیامبر اعظم گاهی با استدلال، گاه با مباهله و گاهی از طریق دعوت به مشترکات به دنبال این هدف بودند: «قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ: بگو ای اهل کتاب، بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است؛ جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم. و بعضی از ما بعضی دیگر را - غیر از خدای یگانه- به خدایی نپذیرد. هرگاه [از این دعوت] سرباز زنند، بگویید گواه باشید که ما مسلمانیم».
2. استناد به متون دینی یهودیان و سعی در هدایت آنان
خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَ آمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَ لا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتي ثَمَناً قَليلاً وَ إِيَّايَ فَاتَّقُونِ: و به آنچه نازل کردهام [= قرآن] ایمان بیاورید که نشانههای آن با آنچه در کتابهای شماست، مطابقت دارد؛ و نخستین کافر به آن نباشید. و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید [و برای درآمد مختصری، نشانههای قرآن و پیامبر اسلام را که در کتب شما موجود است، پنهان نکنید] و تنها از من [و مخالفت دستورهایم] بترسید [نه از مردم]».
این آیه خطاب به دانشمندان یهود مىفرماید: قرآن هماهنگ با بشاراتى است که در تورات شماست. شما دانشمندان که زمانى مبلغ و منتظر ظهور اسلام بودید، اکنون پیشگامان کفر نشوید تا به پیروى از شما، سایر یهود از اسلامآوردن سر باز زنند، آیات الهى را به بهاى ناچیزِ ریاست دنیا نفروشید و از خدا بترسید.
3. معاهده و پیمانهای عمومی و اختصاصی با آنها
رسول خدا با درک عمیق از تلاش دشمنان خارجی برای ایجاد تفرقه و اغتشاش در مدینه، اولویت اصلی خود را بر حفظ ثبات سیاسی و اتحاد داخلی قرار میداد؛ ازاینرو با رویکردی مبتنی بر شفقت و احترام، از درگیری مستقیم با یهودیان پرهیز میکرد تا بتواند ضمن ایجاد آرامش و صلح در جامعه نوپای اسلامی، مسائل داخلی را مدیریت کند. بنابراین هنگام ورود به مدینه، بین مهاجران و انصار نوشتهای امضا کردند و در آن با یهودیان ساکن مدینه عهد بستند که به به «پیمان عمومی مدینه» معروف است. پیامبر با رحمت فراگیر خود یهودیان را چونان شهروند تلقی کردند و حقوق آنها را مطابق حقوق مسلمانان قرار دادند. در آن عهدنامه آمده است که ما و شما با هم موظفیم از مدینه در برابر هجوم مخالفان محافظت کنیم؛ یعنی حقوق شهروندی ایشان با مسلمانان کاملاً برابر بود و حقوق آنان را بر دین و اموالشان تثبیت کرد و به سود و زیان آنان شرایطی مقرر فرمود.
پیامبر اکرم به پیمان عمومی نیز بسنده نکرد و با سه گروه و طایفه معروف از یهودیان بنینضیر، بنیقریظه و بنیقینقاع پیمانی جداگانه امضا کرد. بندهای این پیمان بسیار جالب است؛ چون بعدها یهودیان یکیک این قیود را زیر پا گذاشتند و پیمانشکنی را به کمال رساندند. یهودیان در آن پیماننامه متعهد شدند هیچیک از اقدامات زیر را انجام ندهند:
الف) همکاری علیه پیامبر: «أَنْ لَا يُعِينُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ»؛
ب) همکاری علیه یاران پیامبر یعنی همه مسلمانان: «وَ لَا عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ»؛
ج) اقدام تبلیغاتی: «بِلِسَانٍ»؛
د) اقدام مسلحانه: «وَ لَا يَدٍ وَ لَا بِسِلَاحٍ»؛
هـ) پشتیبانی تدارکاتی دشمن: «وَ لَا بِكُرَاعٍ»؛
و) توطئههای پنهان و آشکار در شب یا روز: «فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ لَا بِلَيْلٍ وَ لَا بِنَهَارٍ».
با وجود همۀ این قیود و تأکیدها، این گروه ها با زیرپاگذاشتن شرایط پیشگفته، پیمان خود را نقض کردند و با مسلمانان وارد جنگ شدند؛ اما پیامبر اعظم با تدبیر در جزای نقض پیمان، شر آنها را از جامعه اسلامی صدر اسلام کم کرد.
4. پذیرش عذر و رعایت اعتدال در اعمال مجازات
اصل بنیادین در تعامل پیامبر رحمت با اهل کتاب، مدارا و تسامح بود. با وجود کارشکنیها و کینهورزیهای گاه و بیگاه آنان، حقوق اساسی و آزادیهای دینی یهودیان به رسمیت شناخته میشد. در مواردی که پیمانشکنی انجام میگرفت، پیامبر رحمت به مجازات فرد خاطی بسنده میکردند و دیگران را در گناه او شریک نمیدانست؛ حتی در مواردی که عهدشکنی بزرگی رخ میداد، پیامبر در اعمال مجازات، اصل اعتدال را رعایت میکرد یا به حکم داور منتخب خود یهودیان، مانند قضاوت سعد بن معاذ در مورد بنیقریظه رضایت میداد.
5. تعریف و تکریم پیامبران دیگر ادیان
نقل شده است روزی یکی از یهودیان مدینه متاعی میفروخت و یکی از انصار از وی تقاضای خرید کرد. یهودی که حاضر نبود کالای خود را مقابل قیمتی بفروشد که مرد انصاری تقاضا نموده بود، گفت سوگند به آنکه موسی را برگزیده، به این قیمت نمیفروشم. مرد انصاری به گمان اینکه وی با این جمله قصد تعریض به پیامبر اسلام را دارد، تحریک شد و سیلی محکمی بر صورت یهودی نواخت و فریاد زد: تو چنین میگویی، درحالیکه هنوز محمد در میان ماست؟! یهودی نزد پیامبر آمد و از رفتار انصاری شکایت کرد و گفت که وی از اهل پیمان است. پیامبر اکرم هنگامی که از جریان آگاهی یافت، چنان خشمگین شد که آثار خشم بر صورتش ظاهر گردید و فریاد زد: در میان پیامبران خدا، امتیازی قائل نشوید؛ آنگاه موسی کلیماللَّه را به خیر یاد نمود و آن حضرت را با آنچه که شایسته مقامش بود، مدح و ستایش کرد.
6. عفو و گذشت از خطاهای آنها
عبداللَّه بن سهل در یکی از سالها از سوی پیامبر خاتم مأموریت یافت که محصول خیبر را به مدینه انتقال دهد. او هنگامی که انجام وظیفه میکرد، دستۀ ناشناسی از یهود به او حمله کردند و جان سپرد. پیامبر دستور داد نامهای به سران یهود نوشته شود که جسد کشتۀ مسلمانی در سرزمین شما پیدا شده است، باید دیه آن را بپردازید؛ آنان در پاسخ نامه پیامبر، سوگند یاد کردند که هرگز دست ما به خون وی آلوده نیست و از قاتل وی آگاهی نداریم. پیامبر برای اینکه خونریزی مجدد راه نیفتد، خودش دیه مقتول را پرداخت؛ درواقع به ملّت یهود اعلام کرد که او یک مرد ماجراجو و جنگجو نیست، بلکه پیامبر رحمت و مظهر لطف خداست.
ب) برخورد شدید، جنگ، ضبط اموال و اخراج آنان از مدینه
همانگونه که ملاحظه شد پیامبر اعظم در مقابل و در برخورد با یهودیان و پس از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، تا آنجا که ممکن بود با گفتگو، عهد و پیمان و مدارا و گذشت سعی در زندگی مسالمتآمیز با آنها داشت؛ اما وقتی آنها پا را فراتر نهادند، خیانت کردند یا نقض پیمانی انجام دادند، پیامبر بهشدت با آنها برخورد کرد.
یهودیان ابتدا پیمانی را با پیامبر امضا کردند و به حمایت از مسلمانان متعهد شدند؛ اما با وجود این تعهد دوجانبه، سر ناسازگاری با دولت نبوی گذاشتند و در پی انحراف مسلمانان و تخطئه دین اسلام و پیامبر برآمدند و رفتهرفته وجود نظام جدید نبوی در مدینه را در تعارض با منافعشان دیدند؛ درنتیجه به سیاست مخالفت با جریان اسلامی روی آوردند؛ بنابراین سبب شد طرف مقابل هم رفتار و روش خود را تغییر دهد. یهودیان بنیقینقاع، بنینضیر و بنیقریظه با ثروت بیشمار خود به همکاری با مشرکان و ایجاد توطئههایی علیه پیامبر، علاقه زیادی از خود نشان دادند. حاصل آن هم برخورد قاطعانه پیامبر با آنها بود؛ گرفتن اموال، اخراج از مدینه و کشتار گروهی از آنها.
درسی از قرآن مجید برای امروز و همیشه
از آنچه گذشت، عهدشکنی و دشمنی کینهتوزانۀ یهود علیه مسلمانان مشخص شد. خدای متعال برای عبرتگیری و تبیین خطمشی اساسی و جهتگیری جامعۀ اسلامی با دشمنان اسلام ـ از مشرکان، کافران و اهل کتاب ـ با استفاده از واژۀ «وَدَّ ـ یَوُدُ» که به معنای دوستداشتن به همراه نوعی تمنی (آرزو) است، از خباثت و دشمنی همیشگی یهود برای همه زمانها علیه مسلمان پرده برمیدارد، پنج هشدار میدهد و آرزوی همیشگی آنها را گوشزد میکند.
دشمنان بهویژه یهودیان دوست دارند:
1. شما گمراه شوید: «وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ: جمعی از اهل کتاب [از یهود] دوست داشتند [و آرزو میکردند] شما را گمراه کنند».
2. شما کافر شوید: «وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفّاراً: بسیاری از اهل کتاب، از روی حسد - که در وجود آنها ریشه دوانده- آرزو میکردند شما را بعد از اسلام و ایمان، به حال کفر بازگردانند».
و برای اجراییکردن این دو مورد، نقشهها و برنامهریزیهای بلندمدتی از ایجاد شبکههای ماهوارهای، تهاجم فرهنگی و ... دارند.
3. مسلمانان به رنج و زحمت بیفتند: «وَدُّوا ما عَنِتُّمْ: آنها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشید».
با 47 سال تهدید، تحریم، ندادن دارو و تجهیزات حیاتی و لشکرکشی این موضوع را پیگیری میکنند.
4. از سلاح و داشتههای خود غفلت کنید: «وَدَّ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَميلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً: کافران آرزو دارند که شما از سلاحها و متاعهای خود غافل شوید و یکباره به شما هجوم آورند».
قضیهای تاریخی
در سالی که خطر حمله خارجی ایران را تهدید میکرد و کشور تحت تحریم بود، امیرکبیر با استخدام مهندسی اتریشی قصد ساخت توپ جنگی را داشت؛ اما نبود فلز لازم، او را بر آن داشت تا با فراخوانی عمومی، از مردم بخواهد دیگهای اضافۀ خود را برای دفاع از میهن اهدا کنند. در این میان، عوامل نفوذی انگلیس با انتشار شایعاتی در روزنامههای نوپای آن زمان، ترس از گرسنگی و جنگ را در دل مردم انداختند و از مشارکت آنان جلوگیری کردند. این طرح ناکام ماند و اندکی بعد، حمله انگلیس به ایران و اشغال جزیره خارک، جدایی افغانستان و افزایش فشار بر کشور را در پی داشت. این واقعه تلخ، عبرتی تاریخی است؛ مردمی که از ترس جنگ و گرسنگی از دفاع از وطن بازماندند، خود به جنگ، قحطی و تجزیه گرفتار شدند. گویی تاریخ تکرار میشود؛ همان تفکری که مانع ساخت توپ شد، امروز نیز با شعار «موشک و انرژی هستهای، آب و نان نمیشود»، مانع تقویت توان دفاعی کشور میگردد. از این نمونه تجربههای تاریخی مانند لیبی و عراق فراوان است.
5. هیچ خیری به شما برسد: «ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ لا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ».
خدای متعال در این آیه و بهصراحت میفرماید آنها دوست ندارند هیچ خیری به شما مسلمانان برسد.
راهکارهای قرآنی برای مواجهه با دشمنی یهودیان
خدای متعال این درد را در آیات پیشگفته به گونهای شفاف برای همه زمانها بیان میکند؛ درحقیقت خدای متعال در این آیات به تبیین منطق قرآنی و تاریخی عدم اعتماد به دشمن میپردازد و برای درمان آن نیز دستورهایی ارائه میدهد.
توضیح اینکه با تشدید توطئهها از سوی یهودیان، موضعگیرى اسلام در برابر یهودیان و اهل کتاب تغییر کرد. رسول خدا بهمثابۀ راهکاری همیشگی و برای امروز ما، از مقابله با یهود و استقامت و ایستادگی در مقابل آنان سخن گفت و از مسلمانان خواست:
الف) نهتنها باید از ارتباطگیری و دوستی و محرم اسرار قراردادن آنها خودداری کنید، بلکه باید با آنها قطع رابطه نمایید و از طلب یاری آنها نیز دوری کنید؛ همچنین از هر نوع واکنشی که به نوعی دوستی یا تکیه قراردادن آنهاست، بهشدت نهی فرمود. در سورۀ «ممتحنه» با لحنی شدیدتر فرمود:
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً في سَبيلي وَ ابْتِغاءَ مَرْضاتي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِما أَخْفَيْتُمْ وَ ما أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبيلِ: ای کسانی که ایمان آوردهاید، دشمن من و دشمن خودتان را دوست نگیرید. شما در برابر آنان اظهار محبّت میکنید، درحالیکه آنها به آنچه از حقّ برای شما آمده کافر شدهاند و رسولاللّه و شما را به دلیل ایمان به خداوندی که پروردگار همه شماست از شهر و دیارتان بیرون میرانند؛ اگر شما برای جهاد در راه من و جلب خشنودیم، هجرت کردهاید [پیوند دوستی با آنان برقرار نسازید]، شما مخفیانه با آنها رابطه دوستی برقرار میکنید، درحالیکه من به آنچه پنهان یا آشکار میسازید از همه داناترم. و هر کسی از شما چنین کاری کند، از راه راست گمراه شده است.
ب) و در مرحله آخر دستور به جنگ و کشتن آنها را صادر کرد؛ چراکه علنیشدن ستیز یهودیان با پیامبر خاتم و بیاثربودن تلاشها برای ارشاد و هدایت این گروه، رسول خدا را ناگزیر از مقابله با آنان نمود. خداوند میفرماید: «قَاتِلُوا الَّذِينَ لاَيُؤمِنُونَ بِاللّهِ و لاَ بِاليَومِ الأَخِرِ و لايُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ و رَسُولُهُ و لاَيَدِينُونَ دِينَ الحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ حَتَّى يُعطُوا الجِزيَةَ عَن يَدٍ و هُم صَاغِرُونَ: با کسانی از اهل کتاب که نه به خدا و نه به روز جزا ایمان دارند و نه آنچه را خدا و رسولش تحریم کرده حرام میشمرند و نه آیین حق را میپذیرند، پیکار کنید؛ تا زمانی که با خضوع و تسلیم، جزیه را به دست خود بپردازند». رسول خدا در پی این آیه، فرمان جنگ و فرونشاندن «فتنه تمام یهودیان» را صادر کرد و به مسلمانان دستور داد با مقاومت و ایستادگی در برابر آنان، این فتنه را خاموش کنند و اینچنین نیز شد.
جمهوری اسلامی و اقتدا به پیامبر اعظم
این درس را انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام راحل و امام شهیدمان از وجود مبارک پیامبر اعظم گرفته است؛ ازاینرو در مبارزه با استکبار جهانی و صهیونیسم بینالمللی استقامت به خرج دادند و کوتاه نیامدند. امام خامنهای شهید در این موضوع و مبارزه فرمودند:
امروز دنیا شاهد یک ظلم فراگیر از سوی قدرتهای غاصب جهانی است؛ شما ملاحظه کنید که منطقه ما و بسیاری از مناطق دیگر عالم امروز درگیر مشکلاتی هستند که این مشکلات، ساخته دست استکبار جهانی است. ما درباره قدرتهای ستمگر جهانی بدون تقیّه و با صراحت کامل سخن میگوییم. امروز سیاستی که استکبار و در رأس آنها آمریکای ظالم و ستمگر برای خود اتّخاذ کردهاند، یک سیاست شرارتبار است؛ منافع خودشان را در ایجاد بیثباتی در بسیاری از مناطق عالم بهخصوص منطقه ما قرار دادهاند؛ سیاست آنها این است؛ منافع خودشان را اینجور تعریف کردهاند که در این منطقه جنگ باشد، جنگهای خانگی باشد، برادران به جان یکدیگر بیفتند، تروریسم به شکلهای فجیعی در منطقه توسعه پیدا کند؛ این سیاستی است که امروز آمریکا به کمک رژیم صهیونیستی و متأسّفانه به کمک بعضی از کشورهای منطقه دنبال میکند.
اما تنها راه، مقاومت است و آن چیزی که امروز آمریکا را و متّحدینش را دستپاچه کرده که به حرفهای یاوه متوسّل میشوند، به کارهای غلط متوسّل میشوند، ایستادگی ملّتهای مسلمان است و این ایستادگی نتیجه خواهد داد.
بحمدلله راهبرد مقاومت در مقابل آمریکای جنایتگار و رژیم صهیونیستی بهخوبی نتیجه داد و کشور عزیز ایران اسلامی در جنگ دوازدهروزه و جنگ رمضان با شجاعت و رشادت درمقابل تهاجم وحشیانۀ این دشمنان ایستادگی کرد و پیروز میدان شد. خداوند بر درجات امام راحل و امام شهیدمان حضرت آیتالله العظمی خامنهای؟رضوت؟ و شهیدان گرانقدر بیفزاید و همۀ آنان را با حضرت اباعبدالله الحسین محشور فرماید. انشاءالله با رهبری داهیانه رهبر معظم انقلاب حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای، پیروزی نهایی نصیب جبهه مقاومت و ایران اسلامی خواهد شد؛ چراکه «وَ مَاالنَّصرُ اِلّا مِن عِندِاللهِ العَزِیزِ الحَکِیمِ: یاری و نصرت جز از سوی خدای توانای شکستناپذیر و حکیم نیست».
کتابنامه
قرآن کریم
1. ابنهشام، ابومحمد عبدالملک، السیرة النبویه، بیروت: دارالمعرفه، [بیتا].
2. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بيروت: [بینا]، 1412 ق.
3. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، چ 41، قم: بوستان کتاب، 1401 ش.
4. طباطبايى، سيدمحمدحسين، المیزان فی تفسیر القرآن، چ 5، قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1417 ق.
5. طبرسى، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم: دارالحدیث، 1417 ق.
6. عاملی، سیدجعفرمرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۵ ش.
7. عمید زنجانی، عباسعلی، اسلام و حقوق بینالملل، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1342 ش.
8. غزالى، ابوحامد، احیاء علوم الدین، بیروت: دارالکتاب العربى، [بىتا].
9. قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران: مرکز فرهنگى درسهايى از قرآن، 1388 ش.
10. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت: دارإحياء التراث العربي، 1403 ق.
11. محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه قرآن و حدیث، قم: دارالحديث، 1391 ش.
12. مکارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، چ 10، تهران: دارالکتب الإسلامية، 1371 ش.
13. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۹ ق.
14. https://farsi.khamenei.ir