نسخه چاپی متن از سایت محراب
نقش زنان در تقویت تابآوری خانواده در شرایط جنگ با تأکید بر جنگ رمضان
فریده فاطمی مهر*
اشاره
خانواده در دوران جنگ در جایگاه نخستین پناهگاه عاطفی انسان است که با فشارهای عظیمی روبرو میشود؛ در این میان، نقش زنان حیاتی است. آنان با صبوری، عشق و درایت، فضای خانه را در برابر فروپاشی حفظ میکنند؛ همچنین در مقام همسر، با همدلی، همراهی و گفتگو، حس امنیت و امید را در زندگی همسران خود زنده نگه میدارند و از بار روانی و اضطراب آنان میکاهند. در جایگاه مادر نیز با آرامشبخشی، حمایت عاطفی و امیدآفرینی، ترس و نگرانی فرزندان را تسکین میدهند و پایداری خانواده را تقویت میکنند. نقش زنان در چنین شرایطی تنها حمایتی احساسی نیست، بلکه عاملی بنیادین برای تابآوری و حفظ پیوندهای خانوادگی است. آنان با عشق و استقامت خود، روح زندگی را در دل سختترین زمانها زنده میکنند و زمینۀ بازسازی و رشد پس از بحران را فراهم میآورند؛ نقشی که توجه به آن ضامن انسجام خانواده و سلامت اجتماعی جامعه است.
مقدمه
جنگها در تاریخ بشر همواره بخشی جداییناپذیر از تجربه جوامع بودهاند. این پدیده خشونتآمیز افزون بر تخریبهای مادی و تلفات جانی گسترده، آثار عمیق ویرانکنندهای بر ساختارها و روابط اجتماعی بهویژه نهاد خانواده برجای میگذارند. «زیربنای روابط اجتماعی از روابط در خانواده شروع میشود». خانواده در جایگاه کوچکترین واحد سازندۀ جامعه، نخستین و اصلیترین کانون امنیت، رشد و پرورش افراد به شمار میآید و هرگونه اختلال یا تهدید در این محیط، پیامدهای بلندمدتی را برای اعضای آن و درنهایت برای کل جامعه به دنبال خواهد داشت.
خانوادهها در مواجهه با بحرانهای ناشی از جنگ با چالشهای متعددی از قبیل ناامنی فیزیکی، فقدان اقتصادی، فروپاشی شبکههای حمایتی و فشارهای روانی و عاطفی شدید روبرو میشوند. در چنین شرایطی، تقویت تابآوری خانواده یکی از مهمترین عوامل بقا و سلامت روان اعضای خانواده است. تابآوری خانواده فقط به معنای مقاومت در برابر سختیها نیست، بلکه توانایی انطباق، یادگیری و رشد از دل تجربههای دشوار است. این سازوکار پیچیده به خانوادهها امکان میدهد تا در برابر فشارهای خارجی مقاومت کنند، پس از گذراندن بحران به وضعیت اولیه زندگی بازگردند و حتی در مواردی با بهرهگیری از تجربه جنگ، قویتر شوند.
در کانون این سازوکار تابآوری، اغلب نقش محوری و تعیینکنندۀ زنان برجسته میشود. زنان به واسطه جایگاه و وظایف منحصربهفردشان در خانواده از جمله ایفای نقش همسر و مادر، مسئولیت سنگین حفظ انسجام درونی خانواده، تأمین نیازهای عاطفی و روانی اعضا و مدیریت بحرانهای روزمره را بر عهده دارند. این نقشها بهویژه در شرایط جنگی که با افزایش استرس، اضطراب، فقدان و ناامنی همراه است، اهمیت مضاعفی مییابند. زنان نهتنها در حفظ روحیه و بقای فیزیکی خانواده نقش دارند، بلکه در شکلدهی به نگرشها، باورها و امیدهای نسل آینده نیز مؤثرند.
1. مفهومشناسی
1-1. تابآوردن
تاب در لغت به معنای «توان، توانایی، تحمل، پایداری، قرار، آرام، صبر، شکیب، شکیبایی» است. «آور» پسوندی به معنای «دارنده، دارا» است؛ بنابراین تابآوری به معنای دارای صبر و تحمل و شکیبایی است.
تابآوری در اصطلاح: تابآوری در علوم مختلف دارای معانی متفاوتی است. در اصطلاح روانشناسی و جامعهشناسی تعاریف متعددی برای آن آمده است؛ در این پژوهش تعریفی که سیبرت روانشناس ارائه میدهد، از بقیه تعاریف جامعتر است. وی تابآوری را به تواناییداشتن در امور زیر تعریف میکند:
مقابله با سطح بالایی از تغییرات مدام مخل؛ حفظ سلامتی و انرژی تحت فشار دائمی؛ بازگشت آسان به حالت نرمال و غلبه بر موانع و مشکلات؛ غلبه بر سختیها؛ تغییر مسیر به سمت زندگی و کار جدید هنگامی که ادامه مسیرهای قبلی امکانپذیر نباشد؛ انجام اقدامات فوق بدون انجام روشهای مضر یا کارآمد.
تابآوری در آموزههای اسلامی:
مفهوم تابآوری در منابع اسلامی و واژهای که مترادف با تابآوری روانشناختی باشد، یافت نمیشود؛ ولی برخی از مفاهیم مانند صبر، استقامت، حلم و شرح صدر که قرابت معنایی با تابآوری روانشناختی دارند، بهکثرت در منابع اسلامی وجود دارند.
1-2. خانواده
خانواده در لغت «اسم مرکب از "خان" به معنای خانه و "واده" پسوند آن است که به معنای اصل و بنا و ماده هر چیزی و به عبارتی اهل خانه است». خانواده در اصطلاح، «واحد اولیهای است که شامل والدین و فرزندان میشود. این فرزندان میتوانند طبیعی یا فرزندخوانده باشند. برخی آن را با خانواده زن و شوهری مترادف میدانند». به تعبیر دیگر: «خانواده به عنوان اساسیترین واحد جامعه، بنیانگذار سلامت جسمی، فرهنگی، معنوی، روانی و اجتماعی اعضای آن است و گرامیترین نهادی است که خداوند بر آن صحّه گذاشته است».
1-3. تابآوری خانواده
تابآوری خانواده «به توانایی خانواده در مواجهه با چالشها و بحرانهای زندگی و سازگاری مثبت با آنها اشاره دارد. این مفهوم به معنای ظرفیت خانواده برای غلبه بر مشکلات و بازیابی تعادل پس از گذر از شرایط دشوار است. پاسخ مثبت خانواده به مشکلات را تابآوری خانواده میگویند». خانوادۀ تابآور محیطی امن و حمایتگر دارد که در آن هر عضو احساس ارزشمندی میکند. امام صادق میفرمايد: «يَحِقُّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الِاجْتِهَادُ فِي التَّوَاصُلِ وَالتَّعَاوُنُ عَلَى التَّعَاطُفِ وَالْمُوَاسَاةُ لِأَهْلِ الْحَاجَةِ وَتَعَاطُفُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ: بر مسلمانان سزاوار است كه در پيوند با يكديگر بكوشند و بر مهرورزی به هم ياری نمايند و نيازمندان را دست گيرند و به هم عاطفه ورزند». در این چارچوب، آموزههای قرآنی بهویژه بر نقش زن در جایگاه ستون عاطفی خانواده تأکیدی ویژه دارند. قرآن کریم رابطه با زن در خانواده را بهمثابۀ «سکونت» (آرامش)، «مودّت» (مهر) و «رحمت» (عطوفت) یاد میکند. این کارکردها بدون نقش فعال و هوشمندانه زن که نماد عطوفت و مهر است، تحقق کامل نمییابد. مادر در جایگاه الگوی عاطفی، با ایجاد روابط صمیمی و حمایتگر با همسر و فرزندان، نقشی حیاتی در شکلگیری شخصیت سالم و ارتقای تابآوری آنان ایفا میکند.
بر این اساس، نقش زنان در تقویت تابآوری خانواده در شرایط بحران را در دو محور «نقش همسری» و «نقش مادری» میتوان بررسی کرد. زن در هر دو نقش با ایجاد فضایی سرشار از امنیت، پذیرش و حمایت عاطفی به اعضای خانواده کمک میکند تا با بحرانها و چالشها مواجهه مؤثرتری داشته باشند و پس از سختیها، با قدرت بیشتری به تعادل بازگردند.
2. نقش همسری
نقش همسری در فضای خانواده بهمثابۀ ستون فقرات تابآوری در برابر ناملایمات بهویژه در دوران بحرانی چون جنگ عمل میکند. این نقش که با سه مؤلفۀ کلیدی همدلی و همراهی، مشارکت و همکاری و گفتگو و مشورت معنا و مفهوم مییابد، به حفظ چارچوب خانواده در شرایط سخت و بحرانی کمک میکند. حجتالاسلام والمسلمین راشد یزدی نقل میکند مقام معظم رهبری فرمودند: «هنگامی که من زندان بودم، همسرم یک کلمه درباره زندگی و مشکلات آن سخنی نگفت». این سکوت گواهی بر همکاری در حفظ روحیه و امیدواری فرد است؛ همچنین ثابت میکند که نقش همسری بهویژه در بحرانها، میتواند عاملی حیاتی در حفظ انسجام و تابآوری خانواده باشد. گفتنی است به پیشینۀ این مؤلفهها در آموزههای دینی نیز میتوان دست یافت؛ ازاینرو در پژوهش حاضر به تشریح هر یک از این سه مؤلفه در شکلدهی نقش همسری تابآور پرداخته میشود.
2-1. همدلی و همراهی
در بستر نظام خانواده، نقش همسری یکی از پایههای اصلی روابط بین فردی است که نقشی حیاتی در ایجاد و حفظ انسجام عاطفی و روانی ایفا میکند. همدلی و همراهی بهمثابۀ دو بال پرواز یک رابطۀ زوجی سالم، زمینه را برای درک متقابل، پذیرش، و حمایت عمیق فراهم میآورند. همسران همدل قادرند دیدگاهها، احساسات و نیازهای یکدیگر را حتی زمانی که با دیدگاه خودشان متفاوت است، درک کنند و به رسمیت بشناسند. این درک مبنایی برای همراهی مؤثر در فرازونشیبهای زندگی مشترک است؛ همراهی که صرفاً در حضور فیزیکی خلاصه نمیشود، بلکه تجلی آن در حمایتهای عاطفی، کلامی و عملی در لحظات سخت و دشوار و شریکشدن در شادیها و موفقیتهاست. زوجهایی که بر این دو اصل یعنی همدلی و همراهی تأکید دارند، معمولاً از روابطی عمیقتر، رضایتبخشتر و پایدارتر برخوردارند و قادرند به طور مشترک چالشهای زندگی را با موفقیت پشت سر بگذارند و به سوی اهداف مشترک گام بردارند.
نقش زن در همدلی و همراهی میتواند در تابآوری مرد خانواده تأثیرگذار باشد؛ درنتیجه آثار سودمندش به همۀ اعضای خانواده برمیگردد. مرد در شرایط جنگ با فشارهای روانی، اقتصادی و تهدید امنیتی مواجه است و نقش همدلانۀ زن، عامل اصلی حفظ ثبات روانی اوست. همدلی زن در چنین شرایطی نقش تعدیلکنندۀ استرس و بازتولید تعادل روانی خانواده را بر عهده دارد. همدلی بخشی از فرایندهای بینفردی تابآور است که مانع گسست عاطفی میشود. قرآن اینگونه همدلی را هستۀ رابطه بین همسران معرفی میکند: «جَعَلَ بَیْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً: میانتان مهرورزی و رحمت قرار داد». مودّت و رحمت دو مفهوم عاطفیاند که همدلی و همراهی مصداق آن هستند. رسول خدا در فرمایشی گرانبار درباره زنی که نقش همسری خود را در همدلی و همراهی همسرش بهخوبی انجام میدهد، چنین فرموده است: «إِنَ لِلَّهِ عُمَّالًا وَ هَذِهِ مِنْ عُمَّالِهِ لَهَا نِصْفُ أَجْرِ الشَّهِيدِ: خداى را در این جهان، عمال و کارگزارانى است و این زن از عمال خداست؛ چنین همسرى نصف اجر یک شهید را خواهد داشت». همچنین امام علی در نامه 31 نهجالبلاغه به فرزندش امام حسن فرموده است: «إنَّ المَرأَةَ رَیحانَةٌ و لَیسَت بِقَهرَماَنةٍ: همانا زن گل بهاری است، قهرمان نیست». زن در منطق امیرالمؤمنین نقش آرامبخش و همدلانه دارد.
گفتنی است نقش زن دربارۀ همدلی در برابر مرد پررنگتر است: «همسران میتوانند سنگ صبور هم باشند؛ ولی نقش زن چشمگیرتر است؛ زیرا او بهتر از دیگران میتواند با لطافت و ظرافت خود، روحیۀ خسته و ناامید شوهر را در برابر مشکلات فراوان بیرون خانه تغییر دهد».
2-2. مشارکت و همکاری
در چارچوب روابط زوجین، مشارکت و همکاری دو ستون کلیدی هستند که استحکام و پویایی زندگی مشترک را تضمین میکنند که تجلی آن در حضور فعال و حمایتی زن در کنار شوهر و در سختیها و آسانیهاست. این مشارکت موجب تقویت احساس تعلق خاطر، امنیت و ارزشمندی در مرد میشود و زوجین را قادر میسازد با اتکا به یکدیگر بر موانع غلبه کنند و مسیر رشد و بالندگی را با هم بپیمایند.
درباره یاریرساندن زن به همسر خود در زندگی، رسول خدا میفرماید: «یک زن صالح بهتر از هزار مرد غیرصالح است». سیره حضرت زهرا و امیرالمؤمنین بر تقسیم کار، مشارکت در امور خانه و زندگی و همکاری در دشواریها بوده است که در منابع شیعی مکرر ذکر شده است.
مقام معظم رهبری میفرماید:
همکاری و کمک به این نیست که وارد حجم کار یکدیگر بشوند، نه؛ بلکه یکدیگر را روحاً تدارک کنند. مردها معمولاً با مسائل مشکلتری در جامعه برخوردارند. زنها میتوانند به آنها روحیه بدهند؛ میتوانند خستگی آنها را از تنشان بیرون کنند؛ به آنها تبسم کنند و به آنها دلخوشی دهند.
مراد از همکاری، همکاری روحی است. اینکه زن ضرورتهای مرد را درک کند؛ فشار اخلاقی روی او وارد نیاورد؛ کاری نکند که او را در امر زندگی مستأصل شود و خدای ناکرده به راههای نادرست متوسّل بشود. او را به ایستادگی و مقاومت در میدانهای زندگی تشویق کند و تحریص نماید.
در نتیجه «مشارکت نقشی بنیادی در طرحهایی دارد که در پی ایجاد تابآوری اجتماعی هستند».
2-3. گفتگو و مشورت
در شرایط بحرانی و جنگی، نقش همسری زن در مقابل همسرش اهمیت ویژهای پیدا میکند. در این زمانها، گفتگو و مشورت میان زوجین نهتنها ابزار حل مشکل، بلکه بهمثابۀ وسیلهای برای تسلی و تقویت روحیه طرفین عمل میکند. زن باید با صداقت، صبر و بردباری نقش حمایتی و مشورتی خود را ایفا کند؛ به گونهای که همسرش احساس کند تنها نیست و میتواند به همسرش اعتماد کند. ارتباط مؤثر و گفتگوهای سازنده کمک میکند تا راهحلهای مشترک برای عبور از بحران پیدا شود و رابطه عمیقتر و همبستگی بیشتری میان زوجین شکل بگیرد. در چنین اوضاع سختی، نقش زن در تقویت روحیه و حفظ انسجام خانواده اهمیت مضاعف مییابد.
گفتگو و مشورت «فضایی را فراهم میکند که اعضای خانواده بتوانند بهراحتی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، احساسات خود را ابراز کنند و در مورد مسائل گوناگون با یکدیگر صحبت کنند. این امر به ایجاد صمیمیت و همدلی در خانواده کمک میکند».
مشورت در بحرانهای جنگی حیاتی است؛ چون تصمیمها ممکن است دارای پیامدهای فوری باشند. بر این اساس خداوند در قرآن میفرماید: «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ: و در کارشان با یکدیگر مشورت میکنند». قرآن شیوۀ اداره امور را مشورت میداند؛ این اصل خانواده را هم دربر میگیرد. آموزههای اسلام «به جهت نقش اساسی و زیربنای خانواده بهویژه مادر در تربیت و آموزش فرزندان که به شکلگیری سرمایه انسانی منجر میشود، تأکید اساسی و فراوان دارد». در روایات نیز به مشورتکردن تأکید و تصریح شده است؛ همانطور که امیرمؤمنان علی میفرماید: «الاستِشارةُ عَينُ الهِدايَة: مشورت سرچشمه هدایت است». یکی از همرزمان شهید اندرزگو نقل میکند: «همسر شهید پشتوانه و مشاوری عالی برای ایشان بود و افکار و راهکارهای خوبی ارائه میداد».
3. نقش مادری
مادر در بنیان خانواده نقشی حیاتی و چندوجهی ایفا میکند که فراتر از مراقبتهای صرف است؛ این نقش بهویژه در شرایط بحرانی و فشارهای اجتماعی به کانون تابآوری خانواده تبدیل میشود. مادران با تزریق امیدبخشی در فضایی آکنده از ناامیدی، با تبدیل ترس به اطمینان، مسیر عبور از سختیها را هموار میکنند. توانایی ذاتی آنها در آرامشبخشی به محیط خانه و اعضای خانواده، همچون لنگری در طوفان، ثبات عاطفی را تضمین میکند و از فروپاشی روانی جلوگیری مینماید. افزون بر این، حمایت عاطفی مستمر مادر که با درک، همدلی و ابراز محبت همراه است، به اعضای خانواده بهویژه کودکان، احساس امنیت و ارزشمندی میبخشد و نیروی لازم برای مواجهه با چالشها و بازسازی پس از بحران را در آنها تقویت میکند. این سه محور در کنار هم تاروپود مقاومت خانواده را شکل میدهد و آن را در برابر ناملایمات استوار میکنند.
امام خمینی در تبیین نقش کلیدی مادر بهمثابۀ یک عامل تربیتی فرموده است:
دامن مادرها دامنی است که انسان از آن باید درست بشود؛ یعنی اول مرتبه تربیت، تربیت بچه است در دامن مادر و برای اینکه علاقه بچه به مادر، بیشتر از همه علایق هست و هیچ علاقهای بالاتر از علاقه مادری و فرزندی نیست، بچهها از مادر بهتر (مسائل) را اخذ میکنند. آنقدری که تحت تأثیر مادر هستند، تحت تأثیر معلم نیستند، تحت تأثیر استاد نیستند.
3-1. امید و امیدبخشی
نقش مادر در شرایط بحران مثل جنگ بهمثابۀ منبع امید و امیدبخشی بسیار حیاتی است. وی با القای امید نهتنها توانمندی فرزندان را برای مقابله با چالشها افزایش میدهد، بلکه احساس قدرت و انگیزه برای ادامه زندگی را نیز در آنها تقویت میکند. مادران با داستانها و تجربههای مثبت خود میتوانند به فرزندان امید بدهند و نشان دهند که هر بحرانی سرانجام به پایان میرسد. آنها با تشویق به تفکر مثبت و یافتن راهحلهای خلاقانه، فرزندان را به سوی تابآوری سوق میدهند. نقش مادر در این دوران نهتنها در تداوم محبت، بلکه در تزریق امید و انرژی به زندگی روزمره فرزندان تأثیر بسزایی دارد و این امید میتواند عاملی مهم در غلبه بر بحرانها و افزایش تابآوری باشد.
قرآن بارها امید را موضوع مهم در زندگی مؤمن معرفی میکند: «لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ: از رحمت خدا ناامید نشوید». این خطاب مستقیم به نهی از ناامیدی است.
بعد نومیدی، بسی امیدها است
پسِ ظلمت، بسی خورشیدها است
حضرت زینب نیز در بحرانیترین شرایط (اسارت، جنگ، مرگ عزیزان) چنین جمله امیدبخشی گفت: «ما رأیتُ إلا جمیلاً: من جز زیبایی چیزی ندیدم». این جمله، الگوی کامل امیدبخشی در بحرانهای شدید است.
3-2. امنیت و آرامشبخشی
مادران با توانایی بینظیر خود میتوانند درزمانهای بحرانی، فرزندانشان را از طریق ایجاد فضای امن و آرامشبخش قویتر کنند. «نیاز به امنیت از نیازهای اساسی انسان است؛ بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی که انسان بیشتر وابسته به دیگران است و از خود استقلال چندانی ندارد؛ ازاینرو والدین بهویژه مادر باید سعی کنند نهتنها موجب ترس و نگرانی کودکان نشوند، بلکه همراه تکیهگاه و پشتوانهای برای امنیت آنها باشند». همچنین «مادر در تأمین آرامش خاطر کودک نقش مهمی را میتواند ایفا کند». وقتی خانوادهها با شرایط سخت و پراسترس مثل جنگ روبرو میشوند، حفظ آرامش درونی نقش مهمی در تابآوردن و قویماندن دارد. این آرامش به معنای این نیست که مشکلی وجود ندارد، بلکه به این معناست که اعضای خانواده بهویژه مادران میتوانند با استفاده از روشهای مختلف، احساسات منفی مثل ترس و اضطراب را کنترل کنند. این کار میتواند از طریق حرفزدن آرام و دلگرمکننده، درآغوشگرفتن یا حتی با تعریف دوباره اتفاقات به شکلی که کمتر ترسناک به نظر برسند، انجام شود. استفاده از قصههای جذاب و شیرین و سرگرمیهای متنوع و بازیها بهویژه بازیهای فکری در دوری از استرس و اضطراب ناشی از جنگ و دادن آرامش میتواند تأثیر بسزایی داشته باشد.
فاطمه دختر شهید عماد مغنیه در مورد مادرش میگوید:
مادر من یک زن فوقالعاده است. خبر شهادت بابا که رسید، رفت دو رکعت نماز خواند. همۀ ما را مامان آرام کرد. بدون اینکه حرفی مستقیم به ما بزند، وقتی دید در مواجهه با پیکر بابا بیتاب شدهایم، خطاب به بابا گفت: الحمد لله که وقتی شهید شدی، کسی خانوادهات را به اسارت نگرفت و به ما جسارت نمیکند.
همین یک جمله ما را آن قدر خجالت داد که آرام شدیم.
3-3. محبت و حمایت عاطفی
مادر سرچشمۀ مهر و امنیت است که با گرمای عواطف خود، بذر محبت و ارزشهای اخلاقی را از همان آغاز حیات در وجود فرزند میپروراند. بیتردید «سهم عمده در پرورش عاطفی فرزندان از آنِ مادر است و اوست که باید در پرتو عواطف ملکوتی خود، بذر عاطفه را در درون فرزندان خود بپروراند. مادر مشعل فروزانی است که محیط خانه را گرم و نورانی میسازد و فرزندان را از لحظات آغازین زندگی با ارزشهای عاطفی آشنا میسازد». این حمایت طیف وسیعی از رفتارهایی را دربر میگیرد که از طریق آنها، مادر نیازهای فرزندان خود را درک میکند و به آنها پاسخ میدهد؛ از جمله ابراز محبت کلامی و غیرکلامی، همدلی با احساسات فرزندان (حتی احساسات منفی)، تشویق استقلال و خودابرازی و فراهمآوردن فضایی امن برای بیان عواطف بدون ترس از قضاوت. بهرهمندی فرزندان از محبت و حمایت عاطفی والدین بهویژه مادر به تقویت تابآوری آنها میانجامد؛ به گونهای که این پشتوانه عاطفی سبب میشود آنها در مواجهه با دشواریهای زندگی، روابط اجتماعی مستحکمتری بسازند و با تکیه بر اعتمادبهنفس درونی، توانمندی بیشتری از خود بروز دهند. همچنین «مهربانی و حضور عاطفی حضرت زهرا در تربیت حسنین» را میتوان نمونه کامل حمایت عاطفی دانست.
کتابنامه
قرآن کریم
1. ابنابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهجالبلاغه، قم: مکتبة آیتالله مرعشی نجفی، 1404 ق.
2. ابنطاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، مترجم: احمد فهری زنجانی، تهران: جهان، 1348 ش.
3. احمدی، علیاصغر، روانشناسی شخصیت از دیدگاه اسلامی، تهران: امیرکبیر، 1391 ش.
4. امینی، ابراهیم، اسلام و تعلیم و تربیت، چ 1، [بیجا]: انجمن اولیا و مربیان جمهوری اسلامی، 1372 ش.
5. پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، چ 3، تهران: دارالفکر، 1386 ش.
6. جمعی از نویسندگان، اصول ایجاد تابآوری، مترجم: مهدی قربانی، تهران: [بینا]، 1399 ش.
7. جمعی از نویسندگان، همسران همراه، قم: مرکز مدیریت حوزههای علمیه، 1395 ش.
8. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، چ 1، قم: مؤسسه آلالبیت، 1409 ق.
9. دشتی، محمد، نهجالبلاغه، [بیجا]: انتشارات مشهور، 1381 ش.
10. دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران، 1377 ش.
11. دیلمی، شیخ حسن، ارشاد القلوب الی الصواب، قم: شریف رضی، 1412 ق.
12. سادات، محمدعلی، راهنمای پدران و مادران، چ 3، [بیجا]: دفتر نشر و فرهنگ اسلامی، 1372 ش.
13. ساروخانی، باقر، مقدمهای بر جامعهشناسی خانواده، تهران: سروش، 1390 ش.
14. سیبرت، آل، مزایای تابآوری، ترجمه: علیرضا صارمی و سیدباقر میرسلمانی، تهران: روزگار، 1394 ش.
15. شاهمیری، سیدمهدی، تابآوری در اسلام و روانشناسی، [بیجا]: اخلاق و تربیت، 1402 ش.
16. صفوی، افشار، به نقل از قاصد نیوز، شناسه خبر:1512، 01/ 06/ 1393.
17. علینی، محمد و غلامرضا غفاری، «تحلیل فضای مفهومی سازه سرمایه اجتماعی در کلام امام علی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، س 2، ش 4، 1394 ش.
18. علینی، محمد، سرمایه اجتماعی در آموزههای اسلامی، چ 1، قم: بوستان کتاب، 1391 ش.
19. فاطمیمهر، فریده و محمد علینی، «نشاط اجتماعی در روابط خانوادگی از منظر آموزههای اسلامی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، ش 50، 1404 ش.
20. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، مترجم: حسین استادولی، چ 4، [بیجا]: دارالثقلین، 1393 ش.
21. گاتمن، جان، هفت اصل برای موفقیت در ازدواج، مترجم: سیدمرتضی نظری، [بیجا]: انتشارات اندیشه معاصر، 1390 ش.
22. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء، 1404 ق.
23. محمد، جلالالدین بلخی، مثنوی معنوی، دفتر سوم، تهران: امیرکبیر، 1362 ش.
24. مدیریت آموزشی و پژوهشی امام خمینی، «خانه، کانون مهر و محبت»، سلسله گفتارهای تربیتی و اخلاقی، قم، ش 45.
25. معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر، 1371 ش.
26. موسوی خمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389 ش.
27. https://khamenei.ir
28. https://civilica.com/note/4589