نسخه چاپی متن از سایت محراب
روضۀ خانگی در سیره اهلبیتعلیهمالسلام
حجتالاسلام والمسلمین دکتر حمیدرضا مطهری*
اشاره
سوگواری بر حضرت سیدالشهدا نقش کمنظیری در زندهنگهداشتن قیام عاشورا دارد؛ ازاینرو ائمه همواره بر آن تأکید داشتند و به شکلهای گوناگون از جمله در جمعهای محدود و خانوادگی آن را اقامه میکردند. این نوشتار به دنبال پاسخگویی به این پرسش است که روضه خانگی برای امام حسین در زندگانی اهلبیت چه جایگاهی داشته است؟ و دراینباره چگونه رفتار میکردند؟ در پاسخ، به شیوه توصفی - تحلیلی و با تکیه بر دادههای تاریخی این فرضیه مطرح میشود که ائمه با تأکید بر ضرورت زندهنگهداشتن رخداد کربلا، برپایی سوگواری برای امام حسینرا به شیوههای گوناگون از جمله در جمع خانوادگی تأکید داشتند و دستور میدادند تا خانوادهشان نیز در مجلس سوگواری حاضر شوند و بر امام شهید بگریند.
اهلبیت و روضه خانگی
یکی از مهمترین راهکارهای زندهنگهداشتن یاد سیدالشهدا، گریه بر آن حضرت بهویژه در جمع خانوادگی است؛ همانگونه که این مهم بهخوبی در سیره اهلبیت ترسیم و اجرا شده است. اهلبیت از نخستین لحظههای پس از شهادت آن امام همام تا پایان عصر حضور همواره بر زندهنگهداشتن شهادت آن امام تأکید داشتند و آنگاه که شرایط سیاسی مانند خفقان عصر اموی و عباسی، امکان برگزاری مجالس عمومی را گرفته بود، عزای حسینی را در خانههای خود برپا میکردند. بنابراین اهلبیت آغازکنندۀ روضه خانگی بودند.
روضۀ خانگی به تبعیت از اهلبیت از دیرباز در میان شیعیان رواج داشته است؛ درواقع همین امر سبب آشنایی بیشتر فرزندان و اهل خانه با قیام حضرت سیدالشهدا و اهداف و آرمانهای آن حضرت بوده است. گزارشهای متعددی از حضور بانوان اهلبیت همراه ائمه در مجلس عزای سیدالشهدا و سوگواری بر آن حضرت ارائه شده است.
برپایی روضه در کربلا و شام
بعد از رخداد عاشورا و شهادت امام حسین، حضرت امام زینالعابدین و حضرت زینب بیشترین بار مسئولیت برای تحقق اهداف قیام حضرت سیدالشهدا را بر دوش کشیدند. آنان با وجود مشکلات و موانع متعدد مانند اختناق حکومت اموی و راویان درباری که هر کدام برای تحریف رخدادهای عاشورا تلاش میکردند، به شیوههای مختلف این مسئولیت خطیر را به انجام رساندند. یکی از مهمترین راهکارهای حضرت زینب و امام سجاد، گریۀ فراوان برای زندهنگهداشتن یاد امام حسین بود.
الف) شاید بتوان نخستین روضه خانگی را در کربلا و در جمع اهلبیت مشاهده کرد؛ آنجا که حضرت زینب همراه دیگر بانوان اهلبیت بر مظلومیت سالار شهیدان گریستند.
ب) مرحله بعد باید از شام یاد کرد؛ جایی که در دشمنی با اهلبیت شهر را آذین بسته بودند، اما بعد از شناختن خاندان پیامبر بهویژه بعد از روشنگریهای امام سجاد و حضرت زینب برخی از آنان با حضور در محل اقامت اهلبیت با آنان در سوگ اباعبدالله الحسین گریستند. برخی گزارشها از سوگواری اهلبیت در مدت اقامت در شام خبر میدهند و نشاندهندۀ این است که شامیان هم در مجلس سوگواری اهلبیت حضور مییافتند. علامه مجلسی میگوید هیچ زن هاشمی و حتی قریشی نبود مگر آنکه با پوشیدن لباس سیاه در مجلس سوگواری امام حسین شرکت میکرد و این مجلس هفت روز ادامه یافت. طبیعی است که این مجلس عمومی نبود و در محل اقامت آنان و درواقع روضه خانگی اهلبیت در محل اقامتشان در شام بوده است. البته اثرگذاری این مجلس روضه به گونهای بود که فضای عمومی شام را علیه بنیامیه تغییر داد؛ به گونهای که یزید، ماندن اهلبیت را در شام به صلاح خود ندید و حرکت آنان به سوی مدینه را تدارک دید.
روضههای خانگی در مدینه
امام سجاد پس از بازگشت به مدینه با گریههای مداوم یاد امام حسین را در خاندان خود و به دنبال آن در جامعه زنده نگه داشت. بیتردید باید امام زینالعابدین را نخستین امام در برپایی روضه خانگی بعد از عاشورا به شمار آورد. گفته میشود امام سجاد بیست سال گریه کرد؛ به گونهای که ایشان را یکی از «بکائون» (کسانی که بسیار گریه میکردند) در جهان برشمردهاند؛ همچنین هرگاه طعامی در برابر آن حضرت قرار میدادند، گریان میشد و اشک میریخت. درحقیقت این سوگواری و یاد حضرت سیدالشهدا در جمع خانواده و همراه آنان، روضه خانگی مستمری بوده است.
از سوزناکترین روضههای خانگی در مدینه، شاید بتوان به روضه حضرت امالبنین مادر حضرت ابوالفضل العباس اشاره کرد. ایشان پس از آگاهی از شهادت امام حسین و فرزندانش، در خانه خود با حضور زنان بنیهاشم و برخی همسران پیامبر مانند امسلمه، مجلس سوگواری برپا میکرد. حضرت امالبنین که بانویی شاعره نیز بود، همراه نوهاش عبیدالله ـ فرزند حضرت ابوالفضل العباس ـ به بقیع میرفت و سرودههایی را كه خود در رثای فرزندانش سروده بود، میخواند و دردمندانه میگریست؛ از جمله:
یـا مـن رأى العبّاس كرّ
عـلـى جماهیر النقد
و وراه مـن أبـنـاء حـیدر
كــل لــیــث ذی لـبـد
أنـبـئت أنّ ابنی أصیب
بـرأسـه مـقـطـوع ید
ویلی على شبلی أما
ل برأسه ضرب العمد
لـو كـان سیفك فی ید
یـك لـمـا دنـا منک أحد
اى كسانى كه عباس را دیدهاید، بر گله گوسفندان حمله مىبرد و پشت سرش فرزندان حیدر هر یك بسان شیرى شجاع بودند. به من خبر دادند كه گرز آهنین بر سر فرزندم زدهاند و دستهایش از بدن جدا شده بود. دلها براى شیربچهام بسوزد كه عمود بر سرش نواختند. عباسم، اگر شمشیر در دست داشتى، كسى جرئت نزدیكشدن به تو را نداشت.
ایشان در این سرودهها، مردم را از امالبنینخواندن خود نهی میکرد و میفرمود مرا دیگر امالبنین نخوانید و دلیل آن را شهادت فرزندانش بیان میکرد:
لـا تـدعـونّی ویك أمّ البنین
تـذكّـریـنـی بـلـیـوث الـعـریـن
كـانـت بنون لی أدعى بهم
و الـیوم أصبحت و لا من بنین
أربـعـة مـثـل نـسـور الربى
قد واصلوا الموت بقطع الوتین
تـنـازع الـخـرصان أشلائهم
فـكـلهم أمسى صریعا طعین
یا لیت شعری أ كما أخبروا
بـأنّ عـبّـاسـا قـطـیـع الـیمین
دیگر مرا امالبنین نخوانید كه من را به یاد شیربچههایم مىافكنید. تا وقتى پسرانی داشتم، امالبنین بودم؛ ولى امروز دیگر پسرى ندارم كه مرا امالبنین گویند. چهار پسر داشتم كه چون ستاره مىدرخشیدند. بر سر جنازههایشان نیزهها با یكدیگر درافتادند و همه آنها ها از ضربت نیزه بر زمین افتادند و همه با قطع رگهاى گردنشان به شهادت رسیدند. اى كاش مىدانستم آیا همانگونه كه خبر دادند، دست راست عباسم از بدن جدا شده است.
منابع گزارش دادهاند مردم نزد او گرد میآمدند و با وی در گریستن همنوا میشدند. گفتهاند که حتی برخی از دشمنان اهلبیت با شنیدن سرودههای جانسوز امالبنین میگریستند.
امام محمدباقر و و روضه خانگی
امام محمدباقر که خود در کودکی همراه پدر بزرگوارش در کربلا حضور داشت و شاهد برخی رخدادها بود، افزون بر اهتمام به زندهنگهداشتن رخداد عاشورا و گریستن بر امام حسین، دیگران را نیز به سوگواری برای آن حضرت تشویق میکردند. سوگواری اباعبدالله الحسین بهویژه در روز عاشورا از اهمیت ویژهای نزد امام باقر برخوردار بود. ایشان به زیارت آن حضرت در روز عاشورا و اهمیت آن حتی از راه دور و در صحرا یا از درون خانه تصریح کردهاند. امام با تأکید بر ثواب سوگواری بر آن حضرت، به برگزاری سوگ حسینی در خانه دستور میدادند و فرمودند: شایسته است در روز عاشورا درخانههای خود برای حسین بن علی مجلس عزا برپا کنید و همراه خانواده بر مصایب آن حضرت گریه کنید و اهل خانه به یکدیگر تسلیت بگویید. ایشان در ادامه درباره اعمال روز عاشورا و چگونگی زیارت و سلام به امام حسین از راه دور و نفرین قاتلان شهیدان کربلا، فرمودند: اهل خانه را جمع کنید و مجلس عزا برگزار کنید و بر آن حضرت بگریید. امام باقر بر تسلیتگفتن به همدیگر در این روز تصریح کردهاند و درباره چگونگی آن فرمودند: «یقُولُونَ عَظَّمَ اللَّهُ أُجُورَنَا بِمُصَابِنَا بِالْحُسَین وَ جَعَلَنَا وَ إِیاكُمْ مِنَ الطَّالِبِینَ بِثَأْرِهِ مَعَ وَلِیهِ الْإِمَامِ الْمَهْدِی مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ».
امام صادق و روضه خانگی
امام صادق نیز بر اهمیت برگزاری روضه در میان اهل خانه و سوگورای بر امام حسین بهویژه در ایام محرم و روز عاشورا و به شکل حزین تأکید داشتند. کمیت، ابوعماره، ، ابوهارون نابینا و جعفر بن عفان از جمله افرادی بودند که نزد امام جعفر صادق بر جد بزرگوارش امام حسین شعر خواندند و آن حضرت گریستند. بر اساس برخی گزارشها، این شعرخوانی در حضور خانواده امام بود و آنان نیز در رثای جدشان چنان گریستند که همسایهها نیز باخبر شدند.
ابوهارون مکفوف (نابینا) یکی از شاعران عرب بود. او که شعری درباره امام حسین گفته بود، خدمت امام صادق رسید. امام از او خواست تا شعرش را بخواند و فرمود: همانگونه که برای خودتان میخوانید، بخوان (منظور امام این بود که محزون و با سوز بخوان). او درحالیکه اهل حرم نیز میشنیدند، شروع به خواندن این شعر کرد:
اُمرُر علی جَدَث الحسین
فقل لأعظُمِهِ الزکیةِ
امام درحالیکه گریه میکرد، فرمود: بیشتر بخوان و او شعر دیگری خواند:
یا مَرْیمُ قُومِی فَانْدُبِی مَوْلَاكِ
وَ عَلَى الْحُسَینِ فَأَسْعِدِی بِبُكَاك
امام بهشدت گریه میکردند و صدای گریه اهل خانه امام نیز از پشت پرده به گوش میرسید. در روایت دیگر میگوید صدای گریه از خانه امام بلند شد؛ در روایت دیگر میگوید: زنان با شنیدن این اشعار هیجانزده شدند و بعد از آنکه ساکت شدند، امام فرمود: ای ابوهارون، هر کسی درباره حسین شعری بگوید و با آن ده نفر را بگریاند، بهشت بر او واجب میشود. سپس این تعداد را بهتدریج کم کرد تا رسید به یک نفر و فرمود هر کسی شعری بسراید و با آن یک نفر را بگریاند، بهشت بر او واجب میشود؛ درنهایت فرمود هر کسی شعری بخواند و خود بگرید، بهشت بر او واجب میشود.
گزارش دیگر از زبان عبدالله بن غالب بیان شده است که بر امام صادق وارد شد و شعری در رثای امام حسین خواند. او میگوید وقتی به این شعر رسیدم:
لَبَلِیةٌ تَسْقُوا حُسَیناً
بِمِسْقَاةِ الثَّرَى غَیرُ التُّرَابِ
یک زن گریان از پشت پرده فریاد زد «وَا أَبَتَاهْ».
ابوعماره نیز یکی از شاعران عصر امام صادق است که به نوحهگری معروف بود؛ به همین دلیل او را «مُنشد» میخواندند. او در رثای امام حسین شعری سروده بود و هنگامی که خدمت امام صادق رسید، امام از او خواست تا آن را بخواند؛ درحالیکه خانواده امام نیز در جلسه حضور داشتند و صدای او را میشنیدند. ابوعماره از گریه امام و نیز شنیدن صدای گریه اهل خانه امام در این مجلس خبر داده است. امام صادق در این مجلس از ثواب گریاندن افراد در رثای امام حسین و افزایش ثواب آن با افزایش تعداد گریهکنندگان خبر دادند و حتی از اجر فراوان بر تباکی سخن گفتند.
روضه خانگی و خنثیسازی نیرنگ دشمنان
یکی از مهمترین آثار روضههای خانگی، جلوگیری از عملیات فریب و نیرنگ دشمنان بود. حضور اهلبیت در کربلا و تبیین رخدادهای آن و گزارشهای آنان از ظلمی که بر خاندان پیامبر واقع شد، از تحریف تاریخ جلوگیری کرد. در دورانی که صدای حقطلبان را امویان و سپس عباسیان سرکوب میکردند، سوگواری اهلبیت و شیعیان و روضههای خانگی بود که صدای مظلومیت اهل بیت را به گوش مسلمانان در دورههای بعد رساند. پیش از رسمیتیافتن سوگواری عاشورا از سوی حکومتهای شیعی، این روضههای خانگی بود که رسانه عاشورا شد و در زندهنگهداشتن یاد امام حسین نقش آفرید و مانع تحریف یا بهفراموشیسپردن آن از سوی مخالفان اهلبیت گردید. همانگونه در نخستین اقدامها امام زینالعابدین و حضرت زینب و حضرت امالبنین در فضای غمبار و خفقانآلود مدینه توانستند مردم را از ظلم بنیامیه به خاندان پیامبر آگاه کنند.
نتیجه
اهلبیت بعد از رخداد عاشورا همواره بر زندهنگهداشتن نام و یاد امام حسین و تحقق اهداف قیام آن حضرت تأکید داشتند و راهکارهای مختلفی برای آن ارائه میکردند. برگزاری مجالس سوگواری برای آن حضرت و گریه به یاد شهیدان کربلا یکی از راههای رسیدن به آن هدف بود. شاید جنبه عاطفی گریستن و میزان اثرگذاری آن نیز در بهکارگیری آن بهمثابۀ یک راهکار مهم برای زندهنگهداشتن یاد امام حسین نقش داشت که ائمه همواره بدان عمل میکردند و دیگران را نیز بدان توصیه مینمودند. اهلبیت در شرایط مختلفی اقدام به برپایی مجلس عزای سیدالشهدا میکردند و آنگاه که شرایط سیاسی مانع برگزاری مجالس عمومی میشد، مانند دوران امام باقر و امام صادق در جمع خانواده خود مجلسی برای ذکر مصیبت اباعبدالله الحسین برگزار میکردند و خانوادگی بر آن حضرت میگریستند.
کتابنامه
1. ابناثیر، مجدالدین ابوالسعادات مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، تحقیق: طاهر احمد الزاوی و محمود محمد الطناحی، بیروت: المکتبة العلمیة، 1399 ق.
2. ابنبابویه (صدوق)، محمد بن علی، امالی، چ 6، تهران: کتابچی، 1376 ش.
3. ______________________، ثواب الأعمال، تصحیح: عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، [بیتا].
4. ابنشعبه، حسن بن علی، تحف العقول، تصحیح: علیاکبر غفاری، چ 2، قم: جامعه مدرسین، 1363 ش.
5. ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آلابیطالب، چ 1، قم: نشر علامه، 1379 ق.
6. ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تصحیح: عبدالحسین امینی، چ 1، قم: دارالمرتضویة، 1356 ش.
7. اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین، الأغانی، چ 1، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1415 ق.
8. _____________________، مقاتل الطالبیین، تحقیق: سیداحمد صقر، بیروت: نشر اعلمی، 1408 ق.
9. امین، سیدمحسن، لواعج الأشجان فی مقتل الحسین، [بیجا]: [بینا]، [بیتا].
10. حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، چ 1، قم: مؤسسه آلالبیت، 1409 ق.
11. حساممظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، چ 1، اصفهان: آرما، 1399 ش.
12. داودی، سعید و مهدی رستمنژاد، عاشورا: ریشهها، انگیزهها رویدادها، پیامدها، زیرنظر آیتالله مکارم شیرازی، قم: انتشارات امیرالمؤمنین، 1388 ش.
13. سماوی، محمد، إبصار العین فی أنصار الحسین، قم: مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1377 ش.
14. سیوطى، جلالالدین، تاریخ الخلفاء، بیروت: دارالقلم، 1406 ق.
15. شبر، جواد، أدب الطف، چ 1، بیروت: دارالمرتضی، 1409 ق.
16. کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، تحقیق: مهدی رجایی، چ 1، قم: مؤسسه آلالبیت، 1363 ش.
17. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تعلیق: علیاکبر غفاری، بیروت: دارالحدیث، 1405 ق.
18. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، چ 2، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1403 ق.
19. مطهری، حمیدرضا، «گریستن اهلبیت بر امام حسین»، فصلنامه رهتوشه، ش 14، تیر 1402.
20. مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، چ 1، قم: مؤسسة آلالبیت، 1413 ق.