شب پنجم محرم، ره توشه، میراث معنوی امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای قدس‌الله نفسه الزکیه

میراث معنوی امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای قدس‌الله نفسه الزکیه
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سعید روستاآزاد*
اشاره
در میان شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران، شهید امام خامنه‌ای؟رضوت؟ جایگاهی ویژه دارند. ایشان نه‌تنها در عرصۀ سیاست و جهاد، که در ساحت خلوت و نجوا با معبود، الگویی تمام‌نما بودند. میراث معنوی ایشان برخلاف آثار مادی، با مرگ نه‌تنها پایان نمی‌یابد، بلکه در سیرۀ عملی شاگردان و دوست‌داران نظام اسلامی جاری و ساری می‌گردد و همچنان به‌مثابۀ منبعی زنده برای راهبری و هدایت دل‌ها عمل می‌کند. این میراث گران‌سنگ، ابعاد گوناگونی دارد که هر کدام می‌تواند برای مبلغین دینی که در خط مقدم تبیین و تبلیغ دین قرار دارند، چراغ راه باشد. نوشتار پیش‌رو در پی آن است تا با کاوش در بیانات رهبر معظم شهید، برخی از میراث معنوی و ماندگار ایشان را تبیین کند. به این امید که مبلغان اسلامی با تمسک به این ذخیره ارزشمند، هم خود از آن میراث معنوی بهره‌مند شوند و هم در رسالت خطیر خود مؤثرتر ظاهر گردند. 
مقدمه
رهبر معظم انقلاب اسلامی در طیف گسترده‌ای از بیانات خود، به‌صراحت و مکرر از مفهوم «میراث معنوی» سخن گفته‌اند؛ برای نمونه در پیام تسلیت به مناسبت درگذشت آیت‌الله آصف‌محسنی، مجاهدت‌های ده‌ها‌ساله آن عالم را زمینه‌ساز «برکات مستمر و ماندگاری» دانسته‌اند که «میراث ارزشمند معنوی» آن بزرگوار است.  همچنین در دیدار مسئولان نظام در عید سعید فطر، ایشان این روز را «مایه گسترش میراث معنوی» پیامبر اکرم معرفی می‌کنند و مهم‌ترین مشکل جهان اسلام را تفرقه و عدم اتحاد کلمه ارزیابی کرده‌اند.  افزون بر این، در دیدار با حجت‌الاسلام ری‌شهری، با صراحت تمام فرموده‌اند: «حقیقت قضیه این است که حج متعلق به ماست. اصلاً حج میراث متقین است»؛ در ادامه، حج را «همان میراث حقیقی رسول اکرم» نامیده‌اند.  ایشان بیداری اسلامی و نهضت اسلامی را «میراث بزرگ امام راحل» و بزرگ‌ترین هدیه آن حضرت به تاریخ و دنیای اسلام دانسته‌اند  و در دیدار با خانواده و اعضای ستاد بزرگداشت سردار سلیمانی، سخن فرمانده سپاه که «میراث ماندگار و پرچم پرافتخار شهید سلیمانی» را پرچم مقاومت خوانده بود، تأیید کردند. 
ایشان در دیدار دست‌اندرکاران کنگره ملی شهدای لرستان، با تأکید بر جریان‌سازی فکری و عملی، فرمودند: باید «از گذشته تاریخی خود استفاده کنیم و میراث گذشته را به نسل‌های کنونی منتقل کنیم» که نشان‌دهنده نگاه راهبردی ایشان به انتقال سرمایه‌های معنوی به نسل آینده است. 
درمجموع، این عبارات متعدد و صریح که در مناسبت‌های گوناگون از سوی ایشان ایراد شده است، به‌روشنی اثبات می‌کند که مقوله «میراث معنوی» یکی از مفاهیم محوری و تکرارشونده در اندیشه و کلام رهبر معظم انقلاب اسلامی است؛ مفهومی که هم شامل میراث انبیا و اولیای الهی می‌شود، هم میراث علمای مجاهد و شهدای والامقام را دربرمی‌گیرد و هم بر ضرورت انتقال این سرمایه‌های معنوی به نسل‌های آینده تأکید دارد.
مهم‌ترین میراث معنوی رهبر شهید انقلاب اسلامی
در این بخش به پاره‌ای از مهم‌ترین میراث معنوی رهبر شهید انقلاب اسلامی اشاره می‌شود. 
1. معنویت و نورانیت دل در عرصۀ فردی و اجتماعی
رهبر شهید؟رضوت؟ پس از جنگ دوازده‌روزه، خطاب به طلاب و مبلغان فرمودند: «نورانی‌کردن دل‌ها، ثبات و سکینه و گره‌زدن قلب مردم با ادعیه، از وظایف مبلغین و روحانیت است».  ایشان خود در تهجد، قرائت قرآن و توجه به مبدأ عالم و توجه به حضرت ولی‌عصر پیشتاز بودند. به اعتقاد ایشان بر اثر ریاضت‌های شرعی و الهی ماه مبارک رمضان که روزه یکی از این ریاضت‌هاست، انسان با اختیار و ارادۀ خود، ترک لذات مادی را در ساعت‌های طولانی انجام می‌دهد و بر هوس‌ها و خواهش‌های نفسانی در طول ایام روزه‌داری برتری می‌یابد. افزون بر این، انس با قرآن، تلاوت کلام پروردگار، آشنایی با معارف و مفاهیم قرآنی و نیز حالت ذکر و دعا و تضرع و توجه و انسی که انسان با خدای متعال در روزها و شب‌های ماه رمضان به‌ویژه شب‌های مبارک قدر پیدا می‌کند، نورانیتی به دل می‌دهد؛ نظافت و نزاهتی به جان انسان می‌بخشد. 
ایشان در مقام تبیین اهمیت و ضرورت توجه به معنویت و نورانیت دل در عرصه اجتماعی فرمودند: «جامعۀ اسلامی و انقلابی ما اگر چنانچه از ذکر الهی و یاد الهی و خشوع در مقابل پروردگار و تضرّع در مقابل پروردگار غافل بشود، مطمئنّاً ضربه خواهد خورد، سیلی خواهد خورد، مطمئنّاً ناکام خواهد شد. ما به آن اهداف والا، به آن خواسته‌های مطلوب، در صورتی می‌رسیم که بتوانیم یک تلاش مؤمنانه و صادقانه‌ای را دنبال بکنیم؛ و آن جز با توجّه به خدای متعال و افزایش نورانیّت دل و ارتباط دل با خدای متعال ممکن نیست.  خداوند متعال در سورۀ «شعراء» می‌فرماید: «يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَال وَلَا بَنُونَ * إِلَّا مَنْ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلْب سَلِيمٍ:  روزى که هیچ مال و اولادى سود نمى‌دهد * مگر کسى که دلى سالم [از رذایل وخبایث] به پیشگاه خدا بیاورد». برخی مفسران گفته‌اند: «يَومَ لا يَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ» ‌از‌ باب‌ مثال‌ ‌است‌، وگرنه نه‌ پدر و نه‌ مادر و نه‌ عشیره‌ و نه‌ قبیله‌ و نه‌ رفیق‌ و نه‌ زن‌ و نه‌ شوهر نمی‌توانند فریادرس‌ باشند  (نه افراد و نه اجتماعات).
هم‌چنان‌که از توصیه‌های دائمی رهبر شهید توجه به قرائت قرآن، حضور در مجالس قرآنی، تشویق به حفظ و قرائت و تجوید بود و همگان را مؤکداً به قرآن رهنمون می‌ساختند. علاوه بر توصیه، سیره و سلوک فردی و اجتماعی آن عزیز حاکی از توکل، اعتماد و عدم ترس از دشمن در پرتو معنویت و خداخواهی بود و این اعتماد به نفس و عدم ترس انباشته و اجتماعی مردم بزرگ ایران، عمدتاً برگرفته از شجاعت و نترسی آن قائد شهید است. به تعبیر آن شاعر بزرگوار:
این خامنه‌ای بود که به ما شوق خطر داد        این ذلت دشمن که ببینی اثر اوست
2. تربیت خانواده و عموم جامعه
یکی دیگر از محورهای برجسته در میراث معنوی ایشان، توجه ویژه بر دو حوزۀ «تربیت ‌خانوادگی» و «تربیت عمومی جامعه» است. ایشان والدِ شش فرزند (چهار پسر و دو دختر) بودند. تجربۀ زیسته نشان می‌دهد که تواضع، ادب و فروتنی مشاهده‌شده در رفتار این فرزندان، حاصل نظام تربیتیِ هدفمند و هماهنگ ایشان و همسرشان بوده است؛ الگویی که در مقایسه با وضعیت برخی از خانواده‌های دارای مناصب حکومتی یا مدیریتی (حتی در سطوح بسیار پایین) پدیده‌ای نسبتاً کم‌تکرار به شمار می‌رود. چه‌بسا فرزندان کارگزاران در رده‌های پایین‌ترِ مناصب عمومی، خود را متمایز از دیگران می‌پندارند و رفتاری متفاوت از هنجارهای عمومی از خود بروز می‌دهند. آنچه در خانوادۀ ایشان جاری بود و حتی پس از تصدی مقام‌های ریاست‌جمهوری و رهبری همچنان تداوم یافت ـ یعنی ادب، تواضع و فضای حاکم بر ارزش‌های معنوی ـ، می‌تواند به‌مثابۀ «درس‌آموختۀ تربیتی» برای تمامی خانواده‌ها و نیز نظام‌های آموزشی و تربیتی جامعه تلقی گردد.
ایشان درباره اهمیت تربیت فرزند می‌فرمود: 
فرزند صالحى تربیت بکنید که بعد از رفتن شما از خداى متعال براى شما طلب مغفرت بکند. بعضى از بچّه‌ها هستند که پدرها و مادرها، جانشان را، هستى‌شان را، آبرویشان را، مالشان را صَرف این بچّه‌ها می‌کنند؛ [امّا] بعد از اینکه پدر از دنیا رفت، یک فاتحه هم براى پدر نمی‌خوانند، یک طلب مغفرت هم براى پدر نمی‌کنند، اصلاً یادشان نمى‌آید؛ [اگر] یادشان هم بیاید، قضایا نقل می‌کنند، نه اینکه از خداى متعال براى او طلب مغفرت کنند. آن چیزى که آن بیچاره احتیاج دارد، این است که شما از خدا براى او طلب مغفرت کنید، طلب رحمت بکنید؛ به این احتیاج دارد؛ [نه] اینکه حالا شما بیایى بنشینى مثلاً دربارۀ خصوصیّات او، طبق سلیقۀ خودت - حالا بعضى اوقات که گرایش‌هاى سیاسى هم دخالت می‌کند - یک چیزهایى بگویى، که روح آن بیچاره هم آنجا معذّب می‌شود. اهمّیّت تربیت فرزند صالح از جمله اینجا معلوم می‌شود که خب، این‌ همه شما زحمت می‌کشید، این را بزرگ می‌کنید، به سواد و علم و رشد و امکانات و مانند اینها می‌رسانید که به درد شما بخورد. مهم‌ترین چیزى هم که ممکن است از فرزند، به درد پدر بخورد، این است که براى او طلب مغفرت کند.  
پیامبر اعظم فرمود: «إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ عِلْمٍ‏ يُنْتَفَعُ‏ بِهِ‏ أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِي لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ:  هنگامی که انسان می‌میرد، [پروندۀ] عملش قطع می‌شود جز از سه چیز: دانشی که از آن بهره ‌برده شود، یا صدقه‌ای که [ثوابش] پیوسته به او برسد، یا فرزند شایسته‌ای که برای وی دعا کند».
امام شهید در سفارش به مخاطبانشان می‌فرمودند: «برادران و خواهران، پدرها و مادرهایتان را فراموش نکنید؛ یعنى یکى از چیزهایى که حتماً مقیّد باشید، [دعا و طلب مغفرت براى آنها باشد]. یکى از چیزهایى که حضرت در دعاى شریف صحیفۀ سجّادیّه دربارۀ والدین از خداى متعال طلب می‌کنند، این است که توفیق بده من بعد از هر نمازى آنها را دعا کنم، یعنى این یکى از توفیقات الهى است».  امام سجاد خطاب به خداوند عرض می‌کند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ، وَ اخْصُصْ أَبَوَيَّ بِأَفْضَلِ مَا خَصَصْتَ بِهِ آبَاءَ عِبَادِكَ الْمُؤْمِنِينَ وَ أُمَّهَاتِهِمْ، يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. اللَّهُمَّ لَا تُنْسِنِي‏ ذِكْرَهُمَا فِي أَدْبَارِ صَلَوَاتِي:  بار خدایا، بر محمد و خاندان و ذریّه‌اش درود فرست و پدر و مادرم را به بهترین آنچه پدران و مادران بندگان مؤمنت را بدان مخصوص گردانیدی، ویژه بدار؛ ای مهربان‌ترینِ مهربانان. بار خدایا، یاد آن دو را در پایان نمازهایم از خاطرم مبر».
توجه به تربیت فکری و فرهنگی فرزندان از سوی رهبر شهید نیز قابل توجه است در این باره خاطرۀ ایشان از پی‌جویی و یافتن کتاب قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب مرحوم آذر یزدی، با هدف تربیتی فرزندان قابل ذکر می‌باشد. حضور دو فرزند ایشان در جبهه‌های جنگ مانند سایر بسیجیان، اشتغال هر شش فرزند پسر و دختر در امور دینی و فرهنگی و همچنین دامادها، احتراز و دوری خانواده از مسائل مالی و سرمایه‌گذاری، احتراز از رسانه‌ای بودن و چهرۀ رسانه‌ای شدن فرزندان آن شهید همه و همه گویای تربیت عمیق، هدفمند و معنوی ایشان است. و اکنون ملت بزرگ ایران ثمره تربیت آن قائد بزرگ را در وجود رهبر فرزانه حضرت آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای به عنوان رهبر الهی، معنوی، شجاع و نترس کاملا درک می‌کنند. 
رهبر شهید همچنین دربارۀ تربیت عموم جامعه فرمودند: 
امیرالمؤمنین علیه الصّلاة و السّلام در جامعه اسلامىِ آن روز بر سر کار آمد؛ وضع امت مسلمان با آن روزی که پیغمبر اکرم از دنیا رفت، تفاوت زیادی کرده بود. این بیست‌و‌پنج سال فاصله بین رحلت پیغمبر اکرم و آمدن امیرالمؤمنین بر سر کار، حوادث زیادی اتفاق افتاده بود که این حوادث بر روی ذهن و فکر و اخلاق و عمل جامعه اسلامی اثر گذاشته بود و بعد، این نظام و این جامعه را امیرالمؤمنین تحویل گرفت. نزدیک پنج‌سال امیرالمؤمنین در آن کشور بزرگ اسلامی حکومت کرد. این پنج‌سال، هر روزش حاوی یک درس است. یکی از کارهای مستمر امیرالمؤمنین، پرداختن به تربیت اخلاقی آن مردم است. 
بر همین اساس رهبر شهیدمان با تکیه بر مشترکات دین اسلام و بعضاً مشترکات بین‌الادیانی به تربیت ریشه‌دار و قویم انسان‌هایی در گستره عالم موفق شدند. با اینکه امر تربیت نوعا با جمع محدود میسور و میسّر است؛ اما امام راحل و قائد شهید هنرمندانه این امر را جهانی کردند و چه بسا نقش خون مبارک ایشان در گسترش و توسعه امر تربیت اجتماع نقشی بارز و قابل توجه است.
3. تربیت مجاهد
محور سوم از میراث معنوی رهبر شهید انقلاب اسلامی که اهمیت بسیاری دارد، تربیت مجاهد است. یکی از ویژگی‌های معنویت امام خمینی و امام خامنه‌ای شهید، گره‌زدن معنویت با جهاد بود. مسئلۀ معنویت و اخلاق در مکاتب بسیاری مطرح می‌شود؛ اما آن محور مهمی که مورد توجه مقام معظم رهبری بود، تربیت و گره‌زدن معنویت با جهاد بود. ایشان در مقام تبیین جایگاه بزرگ حضرت عبدالعظیم حسنی می‌فرمودند: 
یک نکته‌ای را جوان‌های ما توجه بکنند، میراث ارزشمند دینی در طول قرن‌ها که دست‌به‌دست از نسل‌ها به زمان امروز رسیده است، حامل یک نکته مهم است و آن اینکه در تمدن اسلامی در تفکر اسلامی این سه چیز با یکدیگر همراه‌اند؛ اولاً دانش، دوم تقوا و معنویّت و سوم مبارزه و جهاد فی سبیل‌الله؛ لذا که همین نکته سوم هم دربارۀ این بزرگوار است که به عنوان جهاد فی سبیل الله زندگی را می‌گذرانیده است. اگر مبارز نبود، حکومت فاسد عباسی در آن زمان او را تعقیب نمی‌کرد. اگر پرچم عدالت‌خواهی در دست او نبود، بلاشک این مرد عالم از مُوطن خود که مدینه و حجاز است به ری و به این نقطه با آن زندگی دشواری که از او در روایات نقل شده است دچار نمی‌شد و نمی‌افتاد. 
الگوی مجاهدانی که در سراسر منطقه از جمله یمن، هند، فلسطین، سوریه، عراق، کشور خودمان و همۀ کشورهای اسلامی که احساس می‌کنند باید در برابر زورگویی بایستند، مکتب امام عظیم‌الشأن و امام خامنه‌ای شهید است. امام در یکى از پیام‌هایشان فرمودند: «"فتح‌الفتوح" انقلاب اسلامى عبارت است از تربیت جوان‌هایى که این‌‌جور در راه خدا مخلصانه به آب‌ و آتش می‌زنند».  درحقیقت هم انسان‌سازى، تربیت انسان‌هاى صالح، ایجاد آدم‌هاى اُسوه که انسان بتواند به آنها افتخار بکند، از هر فتحى بالاتر است. 
آیۀ «شجره طیبه» پس از آیۀ نصرت الهی بیشترین استفاده را در بیانات و پیام‌های منتشر شده از امام خامنه‌ای شهید با ۴۴ بار تکرار داشته است: «أَلَم تَرَ کَیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصلُها ثابِتٌ وَفَرعُها فِی السَّماءِ:  آیا ندیدی چگونه خداوند "کلمه طیبه" [و گفتار پاکیزه] را به درخت پاکیزه‌ای تشبیه کرده که ریشۀ آن [در زمین] ثابت، و شاخۀ آن در آسمان است». مفسران دیدگاه‌های مختلفی برای توضیح کلمۀ طیبه ارائه داده‌اند؛ از جملۀ آنها عبارت است از: «کلمه توحید و جمله لا اله الا الله»، «اوامر و فرمان‌هاى الهى»، «ایمان»، «شخص مؤمن»، «قرآن» و ... .   رهبر شهید انقلاب اسلامی معتقدند: «همۀ حقایق درستِ عالم، کلمۀ طیّبه و کلمات‌اللّه‌اند. ما در زمینۀ مورد نظر خودمان، کلمۀ طیّبه را پیدا می‌کنیم». بنابراین رهبر شهید در بیانات خود امام خمینی، بسیج، انقلاب اسلامی، قیام مردم قم، ارتش، حوزه علمیه قم، سخن حق و ... را به‌مثابۀ برخی از مصادیق کلمه طیّبه ذکر کرده‌اند؛  از‌این‌رو تربیت مجاهد هم می‌تواند یکی از مصادیق کلمه طیبه باشد.
4. تقویت جبهۀ مقاومت
یکی از بیانات سالانه شهید امام خامنه‌ای، در حرم مطهر امام خمینی و به مناسبت سالگرد رحلت امام بزرگوار بود. ایشان هر سال به برخی از ابعاد شخصیت امام می‌پرداختند؛ اما آنچه سال ۱۳۹۸ اتفاق افتاد، این بود که رهبر شهید، مکتب امام را «مکتب مقاومت» نامیدند و با اشاره به مبنای قرآنی آن فرمودند: «بنده وقتی به این خصوصیّت امام نگاه می‌کنم و به آیات قرآن مراجعه می‌کنم، می‌بینم امام حقیقتاً بسیاری از آیات قرآن را با همین ایستادگی خود و مقاومت خود معنا کرد».  یکی از نمونه‌های مهم آن داستان مبارزه طالوت (فرمانده بنى‌اسرائیل) با جالوت (ابرقدرت ستمگر) است: «وَ لَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرینَ: هنگامی که سپاه طالوت با لشکر جالوت روبرو شدند، گفتند پروردگارا، [مقاومت] در برابر دشمن را بر ما سرازیر کن و گام‌هایمان را استوار دار، و ما را بر این دشمنان کافر پیروز بگردان». خداوند در دوران مبارزۀ پیامبر اسلام نیز همن راهکار را توصیه می‌فرماید و هشدار می‌دهد که از مقاومت‌کردن کوتاه نیایید: «فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ وَ لا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ:  همان‌گونه که به تو فرمان داده‌ایم، بر این دین پایداری کن». کسانى هم که از شرک توبه ‌کرده‌اند و همراه تو ایمان آورده‌اند، باید در این مسیر پایدارى کنند. مبادا دست از مقاومت بردارید و طغیان کنید و از بندگى خدا منحرف شوید که او به کارهای شما بیناست و در صورت عقب‌نشینی، شما را مؤاخذه خواهد کرد.
می‌توان ایجاد و تقویت جبهۀ مقاومت را یکی از مصادیق روایت پیامبر خدا به شمار آورد که فرمودند: «مَنْ‏ سَنَ‏ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْ‏ءٌ:  هر کسی سنّت نیکویی را پایه‌گذاری کند، پاداش آن و همچنین پاداش کسانی که تا روز قیامت به آن عمل کنند را خواهد داشت، بدون آنکه چیزی از پاداش عمل‌کنندگان کاسته شود».
رهبر انقلاب اسلامی با گرامی‌داشت یاد و خاطرۀ همۀ شهیدان مدافع حرم و جبهه مقاومت به‌ویژه سردار شهید سلیمانی، دفاع از حرم را جنبه‌ای نمادین در دفاع از تفکر و آرمان‌های صاحب آن حرم و اهل‌بیت دانستند و فرمودند: آرمان‌های بلند مکتب اهل‌بیت همچون عدالت، آزادی، مبارزه با قدرت‌های ظالم و «ایثار و فداکاری در راه حق»، همواره در میان وجدان‌های پاک طالب دارند؛ ازاین‌رو مهم‌ترین نقش و خدمت شهید سلیمانی، احیای جبهه مقاومت در منطقه بوده است. 
در پایان نمی‌توان به میراث گرانسنگ معنوی ایشان در زمینه اتحاد امت اسلامی و تقریب مذاهب، پیوند معنویت و عقلانیت در تمدن‌سازی، اعتماد به نفس ملی در حوزه‌های دفاعی، علمی، پزشکی و هسته‌ای، پاسداشت و تقویت بی‌نظیر حس وطن‌دوستی در جامعه اشاره نکرد که به دلیل وجود محدودیت در نگارش، تبیین آنها را به مجال دیگری می‌سپاریم. 
کتاب‌نامه
قرآن کریم
1.    طباطبایى، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسير الميزان، 20 ج، چ 5، قم: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1374 ش.
2.    طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان، چ 2، تهران: انتشارات اسلام، 1369 ش.
3.    على بن الحسين، امام چهارم عليه السلام، الصحيفة السجادية، چ 1، قم: [بی‌نا]، 1376 ش.
4.    فتال نيشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين (ط - القديمة)، چ 1، قم: [بی‌نا]، 1375 ش.
5.    کلينى، محمد بن يعقوب، الكافي، چ 4، تهران: الاسلامیه، 1407 ق.
6.    موسوی خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، چ 1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378 ش.
7.    https://farsi.khamenei.ir 
8.    https://www.leader.ir.